भाषाया खँय्

नेवार समाजया बारे सचेत वा थुकिया तच्वःगु समस्याप्रति रुचि दुपिं ‘भाषा म्वासा जाति म्वाइ’ धइगु नारा अनभिज्ञ मखु । थुगु नाराया अर्थ खः, गबले तक भाषा म्वाइ, राष्ट्र दनि । भाषा, साहित्य व संस्कृति सम्बन्धी ज्याझ्वलय् थ्व नारा प्रायः न्यनेदु । धात्थें धायेगु खःसा गुलिखे ज्याझ्वः जुइगु थासय् थुगु नारा च्वयातःगु ब्यानर झुके यानातःगु दु । नापं थ्व नाराया नापनापं महाकवि सिद्धिदासया नां नं न्ह्यथनातःगु दु । अर्थात थ्व विचाः वा अवधारणा महाकवि सिद्धिदास अमात्यं अभिव्यक्ति बियादीगु खःसा थुकियात नेवार समाजं छगू नाराया रुपय् छ्यलाबुलाय् हःगु खः ।

खय्त ला भाषा म्वात धाःसा राष्ट्र ल्यनी ला? थ्व छगू तःधंगु न्ह्यसः खः । थुकी भाषा व छुं नं राष्ट्रया अस्तित्व व अस्तित्वया स्वापू क्यनेगु कुतः याइ । तर थ्व अनुसन्धानया विषय जूगु मदुनि । भाय् गतिशील खः । भाय् या उदय व पतन थी थी हुनिं जुइ । थीथी राष्ट्रया विकास व विनाश नं थीथी कारणं जुइ । थ्व निगू फरक विषय खः, तर नेवार समाजय् थुकियात छगू हे अर्थय् सरोकार दुगु कथं खनेदु ।

थःगु म्हसीका नेवार धकाः न्ह्यब्वइपिं गुलिखे नेवारतय्सं थःगु भाय् मस्यू । भाय् मसिउगुया अर्थ इपिं नेवार मखु धइगु मखु । नेवार संस्कृतिया अंग जुयाच्वंपिं नेवारतय्सं भाय् मस्यूसां उमिसं नेवार जुया गर्व याइ । इमिसं सयेके मास्ति वः । बाय् इमित मेकथं काये फै मखु । थुगु ल्याखं स्वयेबलय् नेवार भाय् व जातिया संरक्षण व सम्बद्र्धनया निंतिं ज्या याइपिं नेवार अभियन्तातय्सं छ्यलीगु नारालिसे भाषा व जातिया स्वापू मिले मजू । अझ थ्व नाराय् दुगु सन्देश छुं नं अनुसन्धानया लिच्वः मखु । थ्व छम्ह भाषाप्रेमीया भावना जक खः।

नेवार छगू सभ्यता खः । थुकिया यक्व पक्ष दु । थुकिया थःगु हे भाय् नं दु, गुकियात अनौपचारिक रुपं ‘नेवार भाषा’ धाइ अले औपचारिक रुपं ‘नेपाल भाषा’ धाइ । गुलिसिनं ‘नेवारी’ वा ‘न्यार कुरा’ धाःसां नं नेवारी व न्यार धइगु खँग्वःयात आपत्ति प्वंकेगु ल्यूनेया आशय नांया कलंक मजुइकेगु खः । नेवार समुदाययात बदनाम यायेगु वा बदनाम यायेगु कुतः यायेबलय् गुलिखे मनूतय्सं ‘नेवारी’ व ‘न्यार’ छ्यलेगु खँय् आपत्ति प्वंकूगु थुइके फइ । थ्व खँयात वाःचायेके मफयाः गुलिखे अज्ञानी नेवारतय्सं हे ‘नेवारी’ खँग्वः छ्यली तर ‘न्यार’ खँग्वः छ्यली मखु । नेवारी, न्यार थें जाःगु खँग्वःया ऐतिहासिक आधार मदुगु व गैरनेवार समुदायं नकतिनि जक छ्यलेगु सुरु याःगु दु । नेवार थःपिंसं हे थःगु हे भासं नां कायेमालीबलय् ‘नेवा भाय्’ धाइ । ‘नेवार भाषा’ खँग्वःया मौलिक अर्थ थ्व हे खः । भाषिक रुपं थुकिया अर्थ ‘नेपाल भाषा’ खः ।

नेवा भाय्, नेवार भाषा वा नेपाल भाषा, तिब्बतो बर्मी भाषा परिवारमा पर्दछ। गुलिसिनं थुकियात एघारौं वा झिंनिगूगु शताब्दीइ काठमाडौं उपत्यकाय् विकसित जूगु भाषा धाःगु दु तर थ्व हाचुवाया अध्ययन वा अभिव्यक्ति खः । लिखित साहित्यया सिर्जनायात भाषाया जन्म धायेफइमखु ।

प्राचीन नेपाःया मू ऐतिहासिक स्रोत लिच्छबी शिलालेख खः । थ्यंमथ्यं साढे निगू सय शिलालेख लुयावःगु दु । उपिंपाखें झीसं सिउगु खँ छु धाःसा तत्कालीन नेवाः समाजया व्यापार, व्यापार, राजनीति, धार्मिक दर्शन, सामाजिक जीवन, शिक्षा तसकं समृद्ध जुइधुंकूगु खः । अभिलेख संस्कृत भासं दु, तर थीथी ज्याकुथि व संस्थाया नां गैर संस्कृत भाषाय् दु । थुकिया अर्थ संस्कृत भाय्या प्रचलन जुइ न्ह्यः हे थन छगू निश्चित सभ्यता ब्वलंगु व ज्याकू व संस्थाया नां स्थानीय भाषां हे तयातःगु खः । संस्कृत भासं अभिलेख तइबलय् उगु पुलांगु नांया अनुवाद मजुल । अथे हे उगु शिलालेखय् निश्चित थाय्, नहर, खुसि, पहाड आदियात संकेत याइगु डेढ सय स्वयां अप्वः गैरसंस्कृत खँग्वःत दु, उगु खँग्वःत थौं नं नेवार समाजय् छ्यलाबुलाय् वयाच्वंगु दु । गुलिसिनं लिच्छवीकालीन संस्कृत शिलालेखय् लुयावःगु गैर संस्कृत खँग्वःत किरात भाषाया खः धाइ तर अथे धाइपिन्त भाषिक ज्ञानया अभाव दु । लिच्छवीकालीन संस्कृत शिलालेखय् लुयावःगु असंस्कृत खँग्वःत मेमेगु भाषाय् नं लुयावःगु दु । थ्व खँ ध्यान बिइमाः कि छगू भाषा परिवार दुने यक्वं भाय् दु । किरात तिब्बती-बर्मन भाषा परिवार अन्तर्गत लाःगु भाषा नं खः । किरात जक मखु, गुरुङ्ग, मगर, तिब्बती, जापानी आदि भाय् नं नेवारलिसे ज्वःलाःगु खनेदु । छुं खँग्वःत छगू हे परिवारया भाय् जूगुलिं ज्वःलाःगुलिं अजूचायापुगु खँ खः ला ? इतिहासय् छगू इलय् नेवार समाज नं किरात समुदायया सम्पर्कय् वल, तर किरात समुदाय नेवारलिसे विलय जूगु नं लुयावःगु दु । नेवार छगू ब्यागलं सभ्यता मखु, तर थःगु मौलिकता कायम यानाः थीथी जाति, भाषा, धर्म, संस्कृति विलय जुयाः विकास जूगु खनेदु । भाषाया हे खँ ल्हायेगु खःसा थ्व तिब्बती-बर्मी भाषा परिवारय् लाःसां थुकी भारतीय भाषाया यक्व ल्याखय् खँग्वःत दुथ्याकातःगु दु । थ्व हे हुनिं गुलिखे अवस्थाय् थ्व नं भारोपेली भाय् जूगु खनेदु । उकिं लिच्छवीकालया संस्कृत शिलालेखय् छ्यलातःगु असंस्कृत खँग्वःत नेवार भाषाया जूगु व व भाषा थौं नं छ्यलाबुलाय् वयाच्वंगु दनि।

लिच्छवीकालय् संस्कृत भासं शिलालेख दयेकूसां जनजीवनय् नेवार भाय्या छ्यलाबुला जूगु थुइकाच्वंगु दु । मध्यकालय् शिलालेखया प्रारम्भिक भागय् संस्कृत व लिपा नेवार भाषा छ्यलेगु चलन वल । अझ ‘अथः नेपालभाषा लिख्ते’ धकाः भर्नाकुलर भाषा छ्यःगु खः । अझ न्ह्यइपुगु खँ छु धाःसा ‘अथः देश भाषा लेख्ते’ नं लुयावःगु दु, अर्थात उगु इलय् राष्ट्रभाषाया रुपय् मान्यता प्राप्त जूगु खः । समाजय् मैथिली भाषाया छ्यलाबुला नं जूगु खः । उस समय साहित्य सृजना में शुद्ध नेवार भाषा, शुद्ध मैथिली भाषा, तथा नेवार व मैथिली दोनों भाषा का प्रयोग किया गया। थ्व मध्यकालीन नेपाःया किपा खः ।