गथांमुगःमा किन गरिन्छ भूतको पूजा ?

नेवार समाजय् हरेक श्रावण शुक्ल महिनाया चतुर्दशीकुन्हु गथांमुग पर्व न्यायेकी । गथांमुग धर्म नाप तप्यंक स्वापू मदु, तर थौंकन्हय् थुकियात कयाः यक्व बाखं बुनातःगु दु ।

दसुया निंतिं द्यःया खँ मतायेमा धकाः न्हाय्पनय् घण्टी झुके यानाः चाःहिलेगु जूगुलिं गथांमुगयात नं फरक नां ‘घण्टाकर्ण’ बियातःगु दु । थुकियात ‘गथेमंगल’ धकाः नं न्यनेदु । तर थ्व फुक्कं थ्व नखःया सांस्कृतिक विचलन व गलत व्याख्या खः ।

नेवार समाजय् हिन्दू व बौद्ध धर्म नाप स्वापु दुगु छुं छुं सांस्कृतिक पर्वत बिस्कं कथं ब्वलंगु खनेदूगु दु । थुकिया कारण थनया मौलिक मूल्य, मान्यता व परम्परालिसे मिले जुइगु बाह्य संस्कृतियात नालाकाःगु खः ।

वास्तवय् आदिम नेवार संस्कृति थुइकेत गथांमुग छगू ताःचा जुइफु । तर नेवार संस्कृतिया बारे खँ ल्हाइपिं, च्वइपिंसं तकं थुकी छगू हे मत थ्यंके फयाच्वंगु मदुनि। थुकिया मू खँ धइगु नखःयात कयाः हिन्दू वा बौद्ध दृष्टिकोण खः । तर थ्व धर्मत पिहां वये न्ह्यः हे स्थानीय तहलय् विकास जूगु संस्कृतिया बारे छु धायेगु ? थुकियात गथे यानाः विश्लेषण यायेगु ?

नेवार समाजय् हिन्दू व बौद्ध धर्म नाप स्वापु दुगु छुं छुं सांस्कृतिक पर्वया बिस्कं बिस्कं विकास जुगु दु । थुकिया कारण थनया मौलिक मूल्य, मान्यता व परम्परालिसे मिले जुइगु बाह्य संस्कृतियात नालाकाःगु खः ।

गथांमुगः धयागु छु खः ?

समाजं अप्वः धया थें भूतया अस्तित्वयात स्वीकार याइ । भूतयात नकारात्मक शक्तिया रुपय् कायेगु या, तर गथांमुगः भूतयात तन्त्र अभ्यासया माध्यमं वशय् याना समाजया हितया निंतिं छ्यलेफइगु सन्देश बी।

नेवार समाजय् ‘ख्याक’या मिथक नं संस्कृतिया छगू पक्ष खः, तर थ्व भूतप्रेत स्वयाः फरक खनेदु । सुनां असामान्य कथं नःगु अवस्थाय् ‘भूतले खे’ (भूतं नःगु दु) व असम्भव ज्या पूवंगु अवस्थाय् ‘भूत दुब्युवाथें’ (भूत दुहां वःगु) (भूत दुहां वःगु थें) धकाः धाइगु खः । गथांमुग थुइकेत थ्व अवधारणा थुइके हे माः ।

बुँज्याया हडबडीया इलय् यक्व मात्राय् श्रम मालीबलय् किसानतय्त भूत सःतेगु प्रचलन नेवार समाजय् छगू परम्परा जुयाच्वंगु खः । काठमाडौंय् भूत सःतेगु थ्व ज्या अक्षय तृतीया कुन्हु सामुहिक रुपं याइगु खःसा मेमेथाय् रोपे याये न्ह्यः थःगु हे बुँइ व्यक्तिगत रुपं याइगु खः । तर आः थ्व प्रचलन मदया वनाच्वंगु दु ।

साधनाया माध्यमं सःतूपिं भूत मानव वस्तीइ वयाः छेँय् छेँय् दुहाँ वइगु जनविश्वास दु । भूतप्रेतयात सुनां नं मखंक पीगु तसकं थाकुगु ज्या तकं पूवंकेगु शक्ति ब्यूगुलिं कृतज्ञता प्वंकेगु चलन दु । तर छुं नं छेँ वा गामय् स्थायी रुपं भूतयात तल धाःसा अभागी जुइगु ग्याःचिकुं यानाः श्रावणकृष्णया चतुर्दशी कुन्हु भूतया प्रतिकृति दयेकाः औपचारिक रुपं विदाई याइ ।

थुकुन्हु भूतयात पुजा यानाः बिदा बीबलय् सुथय् म्वःल्हुइगु, सिलेगु, छेँ सुचुकुचु यायेगु याइ । लोहंया अंगू पुइबलय् भूतप्रेतं मुक्त जुइगु नं जनविश्वास दु । छुं दशक न्ह्यः तक थ्व दिंखुन्हु गामय् लोहंया ज्या याइपिंसं लोहंया अंगू मीगु यानाच्वंगु खः ।

थुकुन्हु सुथंनिसें त्वाःत्वालय् खड्गया बण्डलं दयेकातःगु गथांमुग पलिस्था याइ । गुलिखे गामय् मिसा भूत दयेकीसा गुलिखे गामय् मिजं भूत दयेकी । मिसा भूत व मिजं भूतया भेद यायेत योनी व जननांगया आकार बियातःगु दु । कापः वा भ्वँतय् ख्वाःपाः च्वयाः तिकेगु नं खनेदु ।

कीर्तिपुरय् सुरुइ चिचीधंगु मचाया रुपय् मनू थें भूत दयेकाः बुलुहुँ बुलुहुँ तःधिकः जुयाः बहनी खुसि सिथय् यंकाः सीगु चलन दु । कापःया दयेका तःगु कतांमरिइ भूत दुहां वल जुइ धकाः गथांमुगया म्हय् कतांमरि यखायेगु चलन नं दु । भक्तपुरय् खड्गया पलेसा गथांमुगः दयेकाः च्याकेगु याइ ।

गथांमुगः दयेकाः टोलय् च्याकाच्वंगु इलय् छेँया छकू कुनय् निगः बण्डल छ्वालि तयातःगु दु, कापः त्वपुया तःगु दु । मेगु इलय् भूतया पूजाया निंतिं ला, हिया क्वँय्, चाफ, चवकाबाजी (चिउरा धू), थीथी वनस्पतिया हः, पिठ्ठां दयेकूगु मरि थें न्याःगु असामान्य वस्तुयात अपरिहार्य माने याइ।

तोलया गथांमुगः च्याकेधुंकाः छेँय् दयेका तःगु छ्वलि भूतयात मि तयाः पिने छ्वय् (प्रायः चौराहाय् तयातःगु सांस्कृतिक थाय्) च्याकेत यंकी । छ्वलि च्याकीम्ह मनुखं चौराहापाखे वनाच्वंगु इलय् बारम्बार तसलं "हा भूत" धकाः सःती । मेम्ह मनूया भूतयात मेम्ह मनुखं छेँया क्वय् बाय् छेँया लिक्कसं च्वंगु नालीइ वांछ्वया यंकी ।

लः ल्ह्वनाच्वंम्ह मनूयात ल्हाःतुति सिलाः लः छ्वाकाः जक दुहाँ वये दइ । समेबजि छेँय् दुने हे नकेगु याइ । छेँया बरन्डाय् स्वाकिं वा न्याकिं (स्वंगू ख्वाःपाः वा प्यख्वाःपाः दुगु नखः) ह्यामर यायेगु ज्या नं थ्व इलय् याइ । अले लुखा तिनाबिल । अले छुं ईया निंतिं, छेँनं पिहां वनेगु व दुहां वयेगु दिकल ।

गथांमुगः नखःलिसे सम्बन्धित फुक्क ज्याखँय् हिन्दू वा बौद्ध धर्मया प्रभाव मदु । तर हिन्दू व बौद्ध निगुलिं धर्मावलम्बीतय्सं थ्व नखःयात परम्परागत रुपं हना वयाच्वंगु खनेदु।

गथांमुगः संस्कृतिइ आदिम संस्कृतिया झलक खनेदु । थ्व झलक वा प्रभावं नेवार समाजय् प्रचलित मेमेगु नखःचखः व धार्मिक प्रचलनयात मार्गदर्शन याइ। गुकिया अर्थ लुइके मफुत, तसकं शंकास्पद विद्वानत नं अलमल जुइ । अले, च्वय् न्ह्यथना तःकथं, इपिं अन्ततः विरोधाभासय् लानाच्वनी ।