दशैं ल्वाकज्याःगु मोहनी नखः

नेपाः व भारतया थीथी समुदायं आश्विन शुक्लया न्हापांगु दिंनिसें पूर्णिमा तक न्यायेकीगु नखः दशैं खः । भारतय् दशहराया नामं नांजाःगु थ्व नखःयात रामं रावणयात बुकूगु नखःया रुपय् हनेगु याइ । अथे हे महिषासुरयात दुर्गा देवीं त्याकूगु लसताय् थीथी थासय् दुर्गापुजाया ग्वसाः ग्वयातःगु दु । नेपालय् थ्व ज्याझ्वःयात दशैं नामं थीथी संस्कार व परम्परा याना हनिगु या।

थारु लगायत गुलिखे समाजय् दशैंया दिं कुबिन्दो कट याइ । पूर्वया राई–लिम्बू समाजय् नं टिका व नसात्वँसा तयाः हनेगु याइ । थुपिं समुदायय् दशैं न्यायेकेगु निंतिं छुं विशेष संस्कार मदु । दशैं थःपिनिगु परम्परागत नखः मखु, लिपा जुजुं लादे यानातःगु व थकालिपिन्सं शासकपाखें सयेकाः जक न्यायेकेगु शुरु याःगु उमिसं धाइ । चेपाङ समाजय् दशैंया इलय् भीमसेनयात पूजा याइ ।

नेवार समाजय् ‘मोहनी’ छगू हे इलय् हनी । दशैं व मोहिनी नखः छगू हे नखः खः लाकि फरक नखः धइगु खँय् नं बहस जुयाच्वंगु दु । तर दशैं व मोहिनी नखःया बहसयात विश्लेषण यायेबलय् सांस्कृतिक विकासया थीथी तथ्य खनेदइ ।

नेपाःया सांस्कृतिक महोत्सव सफूया च्वमि कुलचन्द्र कोइरालाया कथं दशैंया महत्व गबले निसें सुरु जुल धैगु पक्का धाये फइमखु । वैदिक साहित्य में भगवती दुर्गा का उल्लेख नहीं है, केवल वाणी (भाषण) व आदिति, उषा आदि देवियों की अस्तित्व है।ऋग्वेद के खिलसुक्त में लक्ष्मी के रूप में शक्ति के विशेषता का वर्णन है। अथे जुसां वैदिक ग्रन्थय् शक्तिया रुपय् देवीया महत्व क्यनिगु संकेत लुइकेगु असम्भव मखु।

कोइरालां च्वयादीगु दु, ‘लिपाया छुं पुराणय् भगवान रामचन्द्रं दशैं व्रत च्वनाः दुर्गाया पूजा यानाः स्वंगू लोक त्याकूम्ह शत्रु रावणयात स्याःगु बाखं न्ह्यथनातःगु दु । तर पुराणया बाखं नाप ऐतिहासिक अनुसन्धानकर्तात धाःसा पूवंक सहमत मजू । महाभारतय् दुर्गाया विशेषता जुजु युधिष्ठिरं थःगु गुप्त जीवनया इलय् बियादीगु प्रशंसा व मेमेगु छुं नखःचखःया सन्दर्भं सीकातःगु दु, तर वय्कः शिव व विष्णु थें प्रभुत्वशाली मजू….’

कोइरालाया अनुमान कथं आश्विन शुक्ल नवरात्रीया इलय् देवी दुर्गाया पूजा यायेगु परम्परा क्रिश्चियन युगया प्रारम्भिक भागय् न्ह्याःगु खः । दशैंया इलय् पाठ याइगु चण्डीइ मौर्य सेनाया उल्लेख जूगुलिं मौर्य वंशया पतन लिपा जक भारतय् थ्व सेनाया विकास जूगु स्पष्ट जू । भारतीय इतिहासय् मौर्यकालय् बौद्ध धर्मयात संरक्षण प्राप्त जुल धाःसा अन्तिम मौर्य सम्राट बृहद्रथयात स्यानाः १८७ ईसापूर्वय् जनरल पुष्यमित्र सुंगां न्हूगु वंशया शुरुवात याःगु खः । थुकिया लिधंसाय् कोइरालाया अनुमान पाय्छि खनेदु ।

भारतीय हिन्दू समुदायय् दशहराया यक्व महत्त्व मदु। दुर्गापुजा लिपा रावणया प्रतिमा च्याकेगु व मूर्ति विसर्जन यायेगु सामूहिक उत्सव दुसां नेपालय् थें छेँय् छेँय् धाःसा न्यायेकी मखु । नेपालय् मध्यपहाडी क्षेत्रय् दशैंया विशेष प्रभाव दु।

नेवार सभ्यताय् मातृदेवीया मूर्ति दयेकेगु प्रक्रिया ईसापूर्व न्हापांगु शताब्दीनिसें न्ह्याःगु खनेदूगु दु । थुपिं मध्ये पाटनया च्यासल टोलय् च्वंगु गजलक्ष्मी, हाण्डीगाउँया श्रीलक्ष्मी, बल्खुया कुमारी, वैष्णवी, व वाराहीया मूर्ति उल्लेखनीय खनेदु । हाँडीगाउँइ लुयावःगु महिषामर्दिनी मूर्ति ईसापूर्व स्वंगूगु शताब्दीया जुइगु विश्वास यानातःगु दु । लिच्छवीकालय् मातृदेवीया मूर्ति दयेकातःगु खःसां शाक्त सम्प्रदायया विकास धाःसा मध्यकालय् जूगु खः । लिच्छवीकालय् दशैं नखः जूगु संकेत मदु ।

मोहनी नखःया सन्दर्भय् नं नेवार जाति दुने नं विविधता दु । थीथी इलय् थीथी पक्षयात स्वानाः मोहनि नखः छगू भव्य सांस्कृतिक पर्व जूगु खनेदु ।

आश्विन शुक्ल प्रतिपदाया चान्हय् जामरा तयाः मोहनि सुरु याइ । नेपालभाषाय् जमरा तयेगुयात ‘नहला स्वानेगु’ धाइ । जामरा मोहनी तयेगु परम्परा न्हापांनिसें दुगु खः लाकि मेथासं न्ह्याःगु खः धइगु सीमदुनि । थ्व इलय् मेमेगु समुदायं नं जमरा तयाः घटस्थापना याइगु खः । मोहनी नखःया इलय् जामराया मौलिकता स्थापित जूसां नं आः अनिवार्य जुइधुंकूगु दु । नेवार समाजय् घटस्थापना नं दुथ्याःगु दु।

रामं रावणयात त्याकूगुलिं विजयदशमी न्यायेकाच्वंगुया सन्दर्भ नेवार समाजलिसे स्वानाच्वंगु मदु । दुर्गाभवनीया सन्दर्भ नं लिपा जक सांस्कृतिक अध्ययनपाखें मोहनी नखःलिसे स्वानाच्वंगु अनुमान यानातःगु दु । सप्तमी कुन्हु फूलपति तयेगु चलन नं मध्यकालीन मल्लकालीन राजदरबार, कुलीन व सीमित वर्गय् जक खनेदु, आम जनताया दथुइ मखु । पृथ्वीनारायण शाहं काठमाडौं उपत्यका त्याकेधुंकाः जक नेवार आम जनतां फूलपाति खंगु खः । अबलेनिसें गोरखां हःगु फूलपतियात कीर्तिपुरया क्वाचोय् च्वंगु उमामहेश्वर देगः ल्यूने च्वंगु आगम छेँय् नं तयातःगु खः । थुकिया नापनापं गोरखां छम्ह मगर नं हयाः अन तयातःगु खः । तर देगलय् वय्कःया छुं नं भूमिका मदुगुलिं वसिबें न्ह्यः सर्वसाधारणया दथुइ फूलपातिया प्रचलन प्रचलित मजूगु सी दु ।

दशैं अष्टमीया चान्हय् छुं विशेष संस्कार मदु । तर उकुन्हु नेवार समाजय् ‘कुचिभ्वय्’ नये हे माः । सामान्यतया थ्व कुलया दुजःतय्सं जक नइगु भ्वय् जूसां थुकिया संस्कार व चिंया तान्त्रिक अर्थ दु । सायद थ्व नवमीया दिं कन्हय् कुन्हु जुइगु ‘स्याकुत्याकु’या तयारी खः । स्याकुत्याकु धइगु ‘नाला स्वां’ (जमरा) तयातःगु कोथाय् पुजा यानाः बलि बिइगु ज्या खः ।

थ्व झ्वलय् ल्वाभः व ज्याभःयात नं पूजा याइ । थ्व इलय् पुजा याइगु मू वस्तु ‘थायपी’ खः, गुगु झंद्रक्सि तयेगु पात्र खः । थुकियात आजु – अजिमा अर्थात पुर्खाया प्रतीक कथं कयातःगु दु । थुकिया नापनापं विशेष पुजा यानाः ‘मोहनी फयेगू’ धकाः ‘मि तयेत’ दीप च्याकेगु याइ । दुर्गा भवानीयात मेमेपिं देवदेवीनापं पुजा याइ । तर दुर्गा व बौद्ध नेवारतय् दथुइ छुं हे स्वापू मदु । अर्थात् मोहनी नखः खुन्हु दुर्गाया पुजा बाह्य सांस्कृतिक प्रभाव खः ।

नवौंया संस्कार ‘शक्तिसाधना’ खः । कन्हय् कुन्हु दशमी कुन्हु शक्तिसाधना यानाः ‘चालं’ याइ ।