नेपाल संवत् व म्हपुजा छगू हे मखु

नेवार समुदायं हनीगु म्हपुजा कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाया दिनय् लाःगु दु । नेपाल संवतया न्हूदँ थौंया दिंनिसें सुरु जुइ । नेपाःया मौलिक सम्वत व प्राचीन नेपाःया चिं ज्वनाः वयाच्वंगु समुदाय जूगुलिं नेवारत नेपाल संवतया पक्षय् दु । न्हूगु नेपाल संवत सुरु जुइगु दिं म्हपुजा याइगु जूगुलिं गुलिखे मनूत थ्व नितां छगू हे खः वा म्हपुजाया कारणं न्हूदँ न्यायेकूगु खः धकाः अलमल जुयाच्वंगु दु । तर इतिहास व संस्कृतिया लिधंसाय् स्वयेबलय् थ्व निगुलिं बिस्कं बिस्कं विषय थें च्वं ।

नेपाल संवत सुरु जुइ थ्यंमथ्यं प्यसः दँ न्ह्यः हे म्हपुजाया प्रचलन सुरु जूगु खनेदु । थुकिं थ्व निगुलिं छगू हे मखु धकाः स्पष्ट याइ । नेपाःया छुं छुं मौलिक सम्बतय् जक नेपाल संवत न्ह्यः मानदेव सम्वत व अंशुवर्मा सम्वत व्यवहारय् दुगु खः । थुपिं संवतत फरक प्रणालि मखु तर छगू हे परम्पराया खः । संवतया अभ्यास छगू हे नांं न्ह्याःगु खःसा छगू निश्चित इलय् पुलांगु गणना त्वःताः न्हूगु नां तःगु खः । नेपाल सम्वत न्ह्यः प्रचलित सम्वतया गणना पद्धति व हे जूगु व नेपाल सम्वत उकिया हे निरन्तरता जूगुलिं म्हपुजा न्हापाया सम्वतलिसे स्वापू दु ला धकाः मतिइ तयेफु । तर थुगु सम्बन्धय् छुं नं ऐतिहासिक स्रोत सामग्री लुइके मफु ।

इतिहास व संस्कृति ब्यागलं ब्यागलं विषय खः । संवतया स्थापना व अभ्यास इतिहासया विषय खः । मेखे संस्कृतिया धाःसा इतिहास थें स्पष्ट सुरुवात व अन्त्य मदु । थुकिया निर्माणय् यक्वं कारक तत्वं भूमिका म्हितूगु दु व ताः ई तक थुकियात छगू निश्चित रुप काइ । थ्व हिलावनीगु नं खः ।

गुलिखे च्वमिपिन्सं म्हपुजायात ‘आत्मपुजा’ धकाः म्हसीकाः म्हसीकातःगु दु । थुगु वर्गया च्वमिपिं आत्मावादी खः अले आत्माया अस्तित्वया पक्षय् दु । इमिसं धाइगु आत्माया अर्थ अमर व चेतनाया स्वरुपया खः, गुगु ब्राह्मणवादी साहित्य गथेकि वेद व उपनिषद्य् व्याख्या यानातःगु दु । चेतना स्वरुपया आत्मायात पूजा यायेगु व्याख्याय् न्ह्यसः तयेफु, आत्मा व परमात्माया बारे यक्व खँ ल्हाइगु समुदायय् छाय् म्हपुजा मजुल, अज्याःगु खँय् म्हो जक सरोकार दुगु समुदायय् जक छाय् ? म्हपुजा हनीगु नेवार समुदायया भाषाय् ‘आत्मा’ खँग्वःया निंतिं बिस्कं खँग्वः मदु । अझ महत्वपूर्ण खँ छु धाःसा ‘म्हा’ खँग्वःया अर्थ आत्मा मखु, केवल शरीर वा ला खः । थुगु ल्याखं म्हपुजा धयागु भौतिक खँ खः, आध्यात्मिक खँ मखु ।

भौतिकवादीतसें शरीरयात केन्द्रय् तयाः जीवनया दर्शन दयेकी । जबकि ध्यानया अभ्यास याइपिन्सं शरीरयात क्षणिक तायेकी अले आध्यात्मिक अभ्यासयात बः बी । गौतम बुद्धं नं थःगु अभ्यासया झ्वलय् नये मखनाः थःगु म्हयात दुःख ब्यूगु खः । लिपा म्ह मदयेक गथे यानाः अभ्यास यायेगु धकाः बिचाः यानाः नसा नयेगु शुरु यात । सकतां छक्वलं जन्म जुइगु व नाश जुइगु यथार्थता क्यनीगु क्षणिकवाद व छुं नं स्थायी मखु धकाः विश्वास याइगु अस्थिरता गौतम बुद्धया मौलिक पहिचान खः । बुद्धं गुबलें नं शरीरयात दुःख बीगु व आत्माय् आशक्ति जुइमाः धकाः उपदेश बियाबिज्याःगु मदु। बुद्धं शरीरयात उच्च व निम्न तायेकीगु निगू विरोधी विचारधाराया दथुइ मध्यमार्गया रुपय् शरीरयात आध्यात्मिक अभ्यासया माध्यम दयेका बिज्याःगु खः ।

अथेसां थ्व सन्दर्भ ल्ह्वनाः च्वमिं बुद्धया आस्थाया लिधंसाय् म्हपुजा सुरु जूगु धकाः धायेत्यंगु मखु । गौतम बुद्ध व वय्कःया समकालीन वर्धमान महावीरया सन्दर्भय् म्हपुजालिसे स्वापू दुगु संस्कृति मदु । थुपिं निम्हसिया लिउलिउ वःपिं विद्वान शिष्यतय्सं नं म्हपुजा सम्बन्धी छुं विकास याःगु खनेमदु । अथे हे थीथी इलय् नेवार समुदायय् मिले जुइत वःगु समुदायया वंश व परिवारया नं म्हपुजालिसे छुं स्वापू मदु । वैदिक, सनातन वा ब्राह्मण समुदायया साहित्यय् गनं नं म्हपुजाया उल्लेख मदु ।

थ्व अवस्थाय् काठमाडौं उपत्यकाय् निगू धार्मिक समुदाय हिन्दू व बौद्ध प्रवेश जुइ न्ह्यः हे म्हपुजाया अभ्यास थीथी स्वरुपय् जुयाच्वंगु खः, अले उगु संस्कृतियात परिमार्जन यानाः निरन्तरता बियाच्वंगु दु धकाः धायेफइ । हिन्दू व बौद्ध निगुलिं धर्मलिसे छुं स्वापू मदुगु छुं संस्कृति व संस्कार मूल रुपं उपत्यकाया नेवार समाजय् जुयाच्वंगु व उकिया स्वापू तसकं सुदूर पूर्वया इतिहासलिसे खनेदुगुलिं झीगु दृष्टि नं थ्व हे दिशाय् थ्यनेमाः ।

नेपाल सम्वतया शुरुवात
नेपाल सम्वतया शुरुवातया बारे छगू लोकंह्वाःगु बाखं दु कि फि लुँय् हिल । तर उगु बाखंया छुं नं ऐतिहासिक आधार मदु । बाखं कथं भक्तपुरया जुजुं छम्ह ज्योतिषया सल्लाह कथं कान्तिपुरय् फि छ्वयाहःगु खः । उगु इलय् कान्तिपुर छगू ब्यागलं राज्य खः । अनं हःगु फि लुँय् हिलाः राज्य त्यासा मुक्त जुल । तर वास्तविकता थ्व हे खः कि कान्तिपुर नेपाल संवत सुरु जुइतले बिस्कं राज्य मखु, अले थुकिया शासन भक्तपुरं हे जुल । यक्ष मल्लया पुत्र रत्न मल्ल (शासन १४८२–१५२० ई.) नं यक्व लिपा बिस्कं कान्तिपुर राज्यया पलिस्था यात।

न्हूगु सम्वतया सुरुवात सामान्य खँ मखु, तःधंगु हिउपाः वयेधुंकाः जक थज्याःगु खँ जुइ । नेपाःया अध्ययन यानादीम्ह सिल्भान लेभिया कथं उगु इलय् नेपाः तिब्बतया अधीनय् दुगु व उकिं मुक्त जूगुया लसताय् न्हूगु संवत न्ह्याकूगु खः, लिपा थुकिया नां नेपाल संवत हे जुयाच्वन । लेवीया बिचाःयात कयाः नेवाः इतिहासकारतय्सं अझ अप्वः बिचाः यायेमाः, अध्ययन यायेमाः ।

नेपाःया तिब्बतलिसे प्राचीन कालंनिसें स्वापू दुसां लिच्छवी जुजु उदयदेवया तिब्बत बिस्युं वंगु, राजकुमारी भृकुटीया तिब्बतया जुजुलिसे इहिपा जूगु, नरेन्द्रदेवं तिब्बती सेनाया ग्वाहालिं थःगु पुर्खाया सिंहासन हाकनं कायेत सफल जूगु राजनीतिक सम्बन्ध खः । नरेन्द्रदेवयात ग्वाहालि यायेत वःपिं तिब्बती सेना नेपालय् हे च्वनाः थःगु शक्ति बल्लाकल ।

भारतीय जुजु हर्षवर्धनया सेवाय् छ्वयाहःम्ह छम्ह चिनिया दूतयात राज्यय् थ्यने न्ह्यः हे न्हूम्ह शासक अरुणाश्वपाखें अपमान याःगु बाखं दु । उगु अपमान लिपा चीन व तिब्बती सेनां अरुणाश्वयात ज्वनाः नेपाः जुयाः चीन छ्वयाबिल ।