क्वाति पुन्ही र जनै पूर्णिमा: परम्परा, महत्व र बदलिँदो रूप

नेपालको सांस्कृतिक विविधता र धार्मिक परम्पराहरूले वर्षभरि विभिन्न पर्व–उत्सवलाई जीवन्त राखेका छन्। साउन शुक्ल पूर्णिमाको दिन नेवार समुदायका लागि क्वाति पुन्ही र ब्राह्मण, क्षेत्री हिन्दु समुदायका लागि जनै पूर्णिमा विशेष महत्त्व राख्ने पर्व हुन्। यी दुवै पर्व एकै दिन पर्छ, तर सांस्कृतिक तथा धार्मिक अभ्यास फरक–फरक छन्, जसले नेपालका विभिन्न समुदायको जीवनशैली र मान्यतालाई प्रकट गर्छ।

क्वाति पुन्ही नेवारको स्वाद र संस्कृति

यसै दिन नेवार समुदायले “क्वाति पुन्ही” मनाउँछन्। “क्वाति” शब्द नेपालभाषा (नेवार भाषा)मा मिश्रित अन्नका अङ्कुरित तथा अंकुरण नगरिएकाे गेडागुडीको झोललाई जनाउँछ। “क्वा”- ताताे र “ति”- झाेल अर्थात् “क्वति” “ताताे झाेलकाे” शाब्दिक अर्थ लाग्छ । परम्पराअनुसार, कम्तीमा नौ किसिमका गेडागुडी (जस्तै: सानाे र ठूलाे केराउ, बकुला, मस्याङ, राजमा, बोडी, चना, मुंग, सिमी ) भिजाएर अङ्कुराउने र त्यसलाई मसला हालेर पकाउने चलन छ। क्वातीमा ज्वानाे झान्नु यसकाे विशेषता मानिन्छ, जसले रूघाखाेकीलाई समेत निकाे पार्दछ ।

जनै पूर्णिमा: धार्मिक आस्था र नवीकरण

जनै पूर्णिमा हिन्दू धर्मावलम्बीका लागि पवित्र पर्व मानिन्छ। यस दिनलाई “ऋषि तर्पणी” वा “रक्षाबन्धन” पनि भनिन्छ।

मुख्यतः, यस दिन ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्य वर्गका पुरुषहरू विगत वर्षभर लगाएको पुरानो जनै फेरेर नयाँ जनै धारण गर्छन्। जनै फेर्ने कार्यलाई आत्मशुद्धि र आध्यात्मिक नवीकरणको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।

धार्मिक अनुष्ठान

यस दिन बिहानै स्नान गरेर तीर्थ वा नदीमा पूजापाठ गर्न जाने गर्दछन् । यस्तै, ब्राह्मण पुरोहितबाट ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्य पुरूष वर्गले जनै परिवर्तनको विधि सम्पन्न गर्ने गर्दछन् । हातमा पुरूषले दायाँ र महिलाले बायाँ हातमा

‘रक्षा सूत्र’ (डोरा) बाँध्ने गर्दछन् । साथै, ऋषि मुनिहरूप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्दै ‘ऋषि तर्पण’ गर्नु यश दिनकाे अर्काे महत्वपूर्ण कार्य मानिन्छ ।

यो दिनमा बाँधिने रक्षा सूत्रलाई दुष्ट आत्मा, रोग र संकटबाट जोगाउने आध्यात्मिक कवचका रूपमा मानिन्छ। विशेष गरि तराई क्षेत्र तथा तराईवासीले कतिपय ठाउँमा यस दिन दिदी–बहिनीहरूले भाइलाई राखी बाँधेर भाइको दीर्घायुको कामना गर्ने चलन पनि छ, जसलाई भारतमा “रक्षाबन्धन” भन्ने गरिन्छ। यसकाे प्रचलन नेपालमा तराईवासी बाहेकका समुदायले पनि अंगिकार गर्न थालेका छन् । नेपाली समुदायमा भाइपूजाकाे छुट्टै पर्व तिहारमा हुँदाहुँदै पनि अरूकाे देखासिखिमा आजकाे दिनमा दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई रक्षाबन्धन (राखी) बाँध्नु भनेकाे साँस्कृतिक विचलनका रूपमा लिन सकिन्छ ।

पर्वको महत्व

क्वाति पुन्ही वर्षको त्यो समय हो, जब वर्षातका कारण शरीरमा रोग लाग्ने सम्भावना बढी हुन्छ। अङ्कुरित दालमा पाइने प्रोटिन, भिटामिन र खनिजले शरीरलाई बलियो बनाउने विश्वास छ।

नेवार समुदायका लागि यो पर्व केवल भोजनको रमाइलो मात्र होइन, परिवार र समुदायको एकता, साझा भोज र सांस्कृतिक पहिचानको पनि प्रतीक हो।

परिवर्तनको क्रम

क्वाति पुन्हीमा अङ्कुरित दाल घरमै बनाउने परम्परा कम हुँदै गएको छ। व्यस्त जीवनशैलीका कारण बजारमा सजिलै पाइने प्याकेटबन्द “क्वाति मिक्स” प्रयोग गर्ने चलन बढेको छ।

अघिल्ला दशकमा यी दुवै पर्वको मूल स्वरूप प्रायः गाउँघरमा जस्तै रहँदै आएको भए पनि, शहरीकरण र जीवनशैलीको परिवर्तनसँगै केही नयाँ रुपहरू देखिन थालेका छन्।

जनै पूर्णिमामा युवापुस्ताले जनै फेर्ने संस्कारमा कम संलग्नता देखाउने प्रवृत्ति बढेको छ, विशेष गरी विदेशमा बस्नेहरूमा। तर, परिवारको आग्रह र मन्दिरहरूको सक्रियताले यो परम्परा अझै बचाइरहेकाहरू पनि पाइन्छ ।

दुवै पर्वका सामाजिक पक्ष — परिवारभेट, सामूहिक भोज, दिदी–बहिनी र भाइबीचको सम्बन्ध सुदृढ गर्ने अभ्यास — भने अझै मजबुत रहँदै आएको छ।

यी पर्वहरूले धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण मात्रै होइन, समुदायबीच आपसी सद्भाव बढाउने काम पनि गर्छन्। परिवारभित्रको भावनात्मक सम्बन्ध बलियो हुन्छ, सामूहिक खानपानले सामाजिक एकता बढाउँछ।

क्वाति पुन्ही र जनै पूर्णिमा नेपालका सांस्कृतिक तथा धार्मिक जीवनका अभिन्न अङ्ग हुन्। यी पर्वहरू केवल परम्परा पालन गर्ने दिन मात्र नभई, समाजमा एकता, स्वास्थ्य सचेतना र सांस्कृतिक पहिचानलाई बलियो बनाउने अवसर पनि हुन्। समयसँगै अभ्यासमा केही परिवर्तन आए पनि, यसको मूल भावना — आस्था, शुद्धता र सामूहिकता आज पनि उत्तिकै प्रासंगिक छ।