नेपालकाे गाईजात्रा : नेवार समुदायको अद्वितीय संस्कृति

नेपालमा साउन–भदौको समयमा मनाइने गाईजात्रा, विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकाका नेवार समुदायबीच, मात्र एक धार्मिक वा सांस्कृतिक उत्सव नभई व्यंग्य, स्मरण र सामूहिक उत्सवको अद्वितीय मिश्रणको रूपमा परिचित छ।

नेवार समाजमा याे दिनलाई सापारु पनि भनिन्छ । सापारुकाे अर्थ गाईसँग सम्बन्धित पारु (परेवा) हाे । याे दिन गाईकाे जात्रा गरिन्छ र त्यसलाई सायाः (गाईजात्रा) भनिन्छ । सायाः भनेर जिउँदाे गाईलाई नगर परिक्रमा गराइने चलन छ भने विशेष गरि मान्छेलाई गाईकाे रुपमा सिंगारेर ल्याई नगर परिक्रमा गराइने विशेष आकर्षणकाे झाँकी बन्छ । याे प्रायः नेवार वस्तीहरूमा प्रचलित संस्कृति हाे । मृतककाे नाममा उक्त घरबाट यसरी गाई निकालेर नगर परिक्रमा गराइन्छ । प्रत्येक वर्ष साउन शुक्ल प्रतिपदादेखि आठ दिनसम्म मनाइने यो पर्वमा मृत आत्माको स्मरण, सामाजिक सन्देशको प्रसार, र परम्परागत हास्य–व्यंग्यको प्रस्तुति एकसाथ पाइन्छ।

गाईजात्राको प्रारम्भिक दिनमा काठमाडौं, भक्तपुर, ललितपुर, कीर्तिपुर लगायतका नेवार बस्तीमा बिहानैदेखि रौनक छाउँछ। गाउँ–टोलका मानिसहरूले गाई वा गाईको प्रतिकका रूपमा सजाइएको बालबालिकालाई सजाएर, मृतकको सम्झनामा नगर परिक्रमा गराउँछन्।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

गाईजात्रा मल्लकालदेखि नेवार समाजमा व्यापक रूपमा प्रचलित छ। इतिहासअनुसार, राजा प्रताप मल्लले १७औँ शताब्दीमा आफ्नो पुत्रको निधनपश्चात् शोकमा डुबेकी रानीको मन सान्त्वना दिलाउन नगरका सबै मृतकका परिवारलाई गाईको जुलुस निकाल्न आग्रह गरेका थिए। यसपछि गाई जात्रा पर्वले काठमाडौंमा व्यापकता पाएकाे बताइन्छ । त्यसयता, यो परम्परा प्रत्येक वर्ष निरन्तर रहँदै आएको छ। यस अवसरमा हास्य–व्यंग्य, नाचगान, र भेषभूषा प्रदर्शनको चलन सुरु भएको जनविश्वास छ।

हिजोआज नेवारहरू देशव्यापी छरिएको अवस्थामा याे जात्राले पनि फैलिने माैका पाएकाे छ । नेवारहरू विश्व व्यापि रूपमा फैलिए पनि विदेशमा भने याे पर्वले सामुदायिक रूप लिन सकेकाे छैन, गाई लग्ने रूपमा मनाएकाे देखिएकाे छैन ।

नेवार समुदायमा गाईजात्राको महत्व

नेवार समुदायमा गाईजात्रा मृतकको आत्मा अर्को लोकमा सहज यात्रा गरोस् भन्ने धार्मिक आस्था र सामूहिक सम्झनाको अवसर हो। नेवार परम्पराअनुसार, मृतकको आत्मालाई गाईले यमलोक पुर्याउने विश्वास छ, त्यसैले यो यात्रामा गाईको विशेष स्थान हुन्छ।

गाई जात्रा मनाउनु भनेकाे नेवार समुदायको लागि मृतकको सम्मान गर्नु हाे । गाईजात्रामा सहभागिता जनाउनु भनेको साेही वर्ष निधन भएका परिवार सदस्यको स्मृतिमा सम्मान अर्पण गर्नु हो।

विधि र कार्यक्रम

मृतकका परिवारले गाई ल्याएर वा गाईको प्रतिकको रूपमा बालबालिकालाई सजाएर यात्रा निकाल्छन्। बालबालिकालाई रंगीन पोशाक, मुकुट, फुलमालाले सजाइन्छ। कतिपय अवस्थामा बाँस वा काठको बनावटलाई गाईको आकार दिइन्छ।

नगर परिक्रमा

भक्तपुर, काठमाडौं, ललितपुर, कीर्तिपुरको ऐतिहासिक गल्ली, चाेक, र बजारमा गाई तथा गाईकाे प्रतीक बालबालिकालाई गाई बनाएरबाट जुलुस घुम्ने गर्दछन् । मृतकका परिवारजन, आफन्त तथा अन्य सहभागीहरू परम्परागत बाजा–गाजा, बजाउँदै, नाचगान गर्दै अघि बढ्छन्।

विभिन्न स्थानको विशेषता

नेवार समाजका लागि गाईजात्रा केवल धार्मिक वा सांस्कृतिक पर्व मात्र नभई आत्म–अभिव्यक्ति, सामूहिक सम्झना र हास्य–व्यंग्यको मंच हो। याे पर्वलाई धार्मिक- साँस्कृतिक, सामाजिक, राजनीतिक, मनाेरञ्जनात्मक आदि आयामबाट पनि हेर्न सकिन्छ ।

काठमाडौं — यहाँको गाईजात्रा हास्य–व्यंग्यको गहिरो रंगमा परिचित छ। टोल–टोलमा व्यंग्यात्मक झाँकीहरू तयार हुन्छन्। प्रत्येक घरबाट निकालिने सा: या: हनुमानढोका दरबार परिसर घुम्नु पर्ने परम्परागत मान्यताअनुसार सबैजना हनुमानढोका घुमेरमात्र आफ्नो यात्रालाई बिट मार्ने गर्दछन् ।अर्थात्, जाे जहाँबाट आएपनि भिमसेनस्थान, मरू, हनुमाढाेका, बसन्तपुर, चिकंमुगल, जैसिदेवल, काेहिति हुँदै भिमसेनस्थान परिक्रमा गर्ने प्रचलन छ ।

भक्तपुर — भक्तपुरमा गाईजात्रा आठ दिनसम्म मनाइन्छ। यहाँको जात्रा अत्यन्त व्यवस्थित, परम्परागत पोशाक र बाजागाजासहित हुन्छ। प्रत्येक टोलले आ–आफ्नो जुलुस दरबार स्क्वायरमा पुर्याउँछ।

ललितपुर — ललितपुरमा गाईजात्रा छोटो अवधिका लागि भए पनि स्थानीय कलात्मक झाँकी र नेवार खानपानको विशेषता देख्न पाइन्छ।

कीर्तिपुरमा गाईजात्राको विशेषता

कीर्तिपुरको गाईजात्रा आफ्नो मौलिक र रमाइलो शैलीका कारण छुट्टै परिचित छ। यहाँका टोलहरूमा युवाहरूले विशेष रूपमा भेषभूषा तयार पार्छन्—कसैले ऐतिहासिक पात्र, कसैले राजनीतिक व्यंग्यका पात्र, त कसैले हास्यकलाकारका रूपमा।

कीर्तिपुर क्षेत्रमा नेवार वस्तीहरूमा मृतककाे नाममा मात्रै नभएर नयाँ घर बनाउँदा पनि गाई निकाल्ने चलन छ । यसरी नै सक्नेहरूले मृतककाे नाममा “वसः घाका यंकेगु” भनेर मान्छेलाई मुकुण्डाे लगाई अनेक लुगाकाे भारी लगाई सामुहिक रुपमा नगर परिक्रमा गराइनु कीर्तिपुरकाे विशेषता हाे । यस्तै गरि अर्काे विशेषता “धाकः लुइगु” भनेर विभिन्न आकृतिका मुकुण्डाे लगाई नाच्दै नगर परिक्रमा गराइन्छ जसलाई सामान्य बाेलिचालीमा “धेपां धेधे” भनिन्छ ।

सायाः समापनपछि कीर्तिपुर क्षेत्रमा बस्तिहरूमा नचाइने लाखेहरूलाई पारिश्रमिकस्वरुप राङ्गाकाे टाउकाे तथा खुट्टा प्रदान गर्ने कार्यक्रम अर्काे आकर्षण हुने गर्छ । यसलाई “मेय् छ्यं बीगु” कार्यक्रमका रूपमा बाघ भैरव मन्दिर अगाडिकाे पाेखरीमा आयाेजना गरिन्छ । कीर्तिपुरका गल्लीमा हिँड्दा पुरातन घरको पृष्ठभूमिमा रंगीन पोशाक र रमाइला झाँकीहरू देखिन्छन्।

धेरै टोलमा गाईजात्राका दिन सामूहिक भोजको आयोजना गरिन्छ, जहाँ नेवार परिकार जस्तै बारा, छ्वेला, अचार आदि स्थानिय खाना प्रमुख आकर्षण हुन्छ।

हास्य–व्यंग्यको खुला मंच

गाईजात्रा नेवार समाजमा एक खुला मंचको रूपमा रहँदै आएको छ, जहाँ समसामयिक राजनीति, महँगी, सामाजिक विभेद, वा व्यक्तिगत अनुभवलाई हास्य–व्यंग्यका रूपमा प्रस्तुत गर्न पाइन्छ। यसले अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता र सामाजिक सचेतनालाई सुदृढ बनाउँछ।

यस पर्वमा टाेल–सहरका सबैले मिलेर जात्रामा सहभागी हुने, हास्यव्यंग्य कार्यक्रम आयोजना गर्ने हुँदा आपसी सम्बन्ध बलियो बनाउने याे पर्वकाे विशेषता हाे।

सामाजिक, राजनीतिक वा व्यक्तिगत विषयमा खुलेर व्यंग्य गर्न सकिने वातावरण सिर्जना हुन्छ, जुन नेवार समाजको सांस्कृतिक खुलापनको परिचायक हो। देशमा लाेकतन्त्र आउनुअघि यही गाई जात्राकाे समयलाई ब्यंग्य गर्ने एक मात्र अवसरकाे रूपमा लिएर विभिन्न कार्यक्रमको आयाेजना हुने गर्दथे ।

काठमाडौंमा विशेष गरी असन, इन्द्रचोक, बांगेमुढा, कीर्तिपुर र भक्तपुरमा दरबार स्क्वायर वरिपरि कलाकारहरूले सडक नाटक, व्यंग्यात्मक भाषण र हाँस्य प्रस्तुतिहरू गर्छन्। यी प्रस्तुति अक्सर समसामयिक राजनीति, महँगी, सामाजिक विभेद वा जनताको दुःख–पीडामाथि केन्द्रित हुन्छन्।

आधुनिकताकाे प्रभाव तथा विकृति

अघिल्लो पुस्तामा सीमित स्वरूपमा मनाइने यो पर्व अहिले आधुनिक सजावट, माइक, प्लेकार्ड र मिडिया प्रसारणमार्फत अझै चर्चित बनेको छ। यद्यपि, भीड व्यवस्थापन र मूल परम्परा जोगाउने चुनौती भने यथावत छ।

अघिल्ला पुस्तामा परम्परागत रूपमा सीमित रहेको गाईजात्रा अहिले आधुनिक प्रविधि र सामयिक मुद्दासँग मिसिएको छ। प्लेकार्ड, ब्यानर, माइकमार्फत सन्देश प्रवाह हुने, राजनीतिक व्यंग्य तीव्र हुने, र मिडियाको प्रत्यक्ष प्रसारणले यसको पहुँच व्यापक भएको छ। तथापि, व्यावसायिकताको हावी, अत्यधिक भीड, विभिन्न खालका विकृति र मूल परम्परामा कमी आएको भन्ने चिन्ता पनि समुदायभित्र सुन्न पाइन्छ। यस्तै, गैरसमुदायबाट गाईजात्रा अपनाउन खाेज्दा तथा जात्राकाे मर्म नबुझ्दा जात्राकै बेजात्रा भएकाे पनि देखिन थालेकाे छ । गाईजात्रामा राधाकृष्णकाे भेषमा जात्रामा आउँनु यसकाे ज्वलन्त उदाहरण हाे ।

मृतकाे परिवारबाट मात्र साया: जाने र उक्त सायाः जानेलाई विभिन्न खानेकुरा पैसा दान दिने परम्परा छ । याे परम्पराअनुसारकाे दान पाइने लाेभमा विभिन्न समुदायबाट यस प्रचलनमा हुन थालेकाे घुसपैठ यसकाे विकृति हाे । याे विकृतिलाई राेक्न स्थानीय निकायले विशेष पहल गर्नु पर्ने आजकाे आवश्यकता हाे ।

गाईजात्रा केवल मृतकको स्मरण मात्र होइन, समाजमा बोल्न नसकिएका कुरा खुलस्त भन्न सक्ने माध्यम पनि हो। नेवार संस्कृतिमा हास्य र व्यंग्यलाई सत्य बोल्ने सुरक्षित अवसर मानिन्छ। यो पर्वले शोकलाई साझा पीडामा परिणत गरी मन हल्का पार्ने, र सामूहिक मनोबल बढाउने उद्देश्य पुरा गर्छ।

गाईजात्रा, विशेषतः नेवार समुदायमा, एउटा अद्वितीय सांस्कृतिक सम्पदा हो जसले मृतकको सम्मान, सामूहिक सहभागिता, र स्वतन्त्र अभिव्यक्तिलाई एकैसाथ अँगाल्छ। इतिहास, हास्यव्यंग्य र परम्पराको रंगीन संगमका कारण यो पर्वले काठमाडौं उपत्यकाको सामाजिक–सांस्कृतिक जीवनलाई अझ जीवन्त बनाइरहेको छ।