नेवार, नेपाल र नेपालमण्डल

‘नेवार’का सम्बन्धमा कुरा गर्दा ‘नेपाल’ को कुरा स्वभावतः आउँछ नै । साथसाथै ‘नेपालमण्डल’ को सन्दर्भ पनि आइरहेको हुन्छ । कतिपयलाई नेवार, नेपाल र नेपालमण्डलको कुराले अलमल पारेको पनि हुनसक्छ । यही कुरालाई सरल ढङ्गमा बुझाउन नसक्दा केही समयअघि संघीय गणतान्त्रिक नेपालको स्वरूप निर्धारण गर्ने समयमा धेरै मात्रामा भ्रम सिर्जना हुनपुगेको थियो । 

नेपालमण्डललाई यसरी सरलीकृत रूपमा बुझ्न सकिन्छ, नेवार र नेपाल एउटै शब्द भएअनुसार नेवारको भौगोलिक क्षेत्र नेपाल भयो । थालनीमा नेपालले काठमाडौं उपत्यकालाई मात्र जनाउँथ्यो । त्यही प्राचीन नेपाल राजनीतिक रूपमा विस्तृत भूगोलमा फैलिने क्रममा निकै टाढाटाढासम्म पनि पुग्यो तर उक्त राजनीतिक भूगोल स्थिर भएर रहेन । एक समय राजनीतिक भूगोलले जति ओगट्यो, त्यति भूक्षेत्रलाई नेपालमण्डल भन्ने नाम दिने काम भयो । अर्थात्, नेपालको तात्पर्य करीब करीब वर्तमानमा बागमती प्रदेश बन्यो र नेपालमण्डल भन्यो । त्यही नेपालमण्डल अझ विस्तृत भूभागमा फैलिएर वर्तमान विश्वको मानचित्रमा नेपाल भनेर चिनिएको मेचीदेखि महाकाली तथा हिमालदेखि पहाडसम्म बन्यो । नेपालको राजनीतिक भूगोलबाट नेपालमण्डल लुप्त भयो तर नेपालमण्डलको सामाजिक, सांस्कृतिक तथा धार्मिक अवशेष भने रहिरह्यो ।    

गणतान्त्रिक नेपालको स्थापनासँगै यसको संघीय संरचना बनाउन छलफल चल्दा नेपालमण्डलको चर्चा निकै मात्रामा चलेको थियो । त्यति बेला यसलाई नेवारको राजनीतिक भूगोल भनी नेवार समुदायबाट अवधारणा प्रस्तुत गरिएको थियो । तर यो नयाँ अवधारणा थिएन । साथै नेवारको राजनीतिक भूगोल भनेपनि यस भूगोलभित्र नेवारको मात्रै बसोवास पनि थिएन । समुदायको इतिहासलाई केवल कुनै जाति वा समुदायको इतिहासका रूपमा मात्र बुझ्न सकिँदैन । नेवार सभ्यता जुन ऐतिहासिक भूगोलमा विकसित भयो, त्यसलाई बुझ्न नेपालमण्डलको अवधारणा आवश्यक हुन्छ । नेपालमण्डल राजनीतिक राज्य मात्र थिएन; यो नगर, धर्म, भाषा, गुठी, जात्रा, कला, वास्तुकला, व्यापार, सामाजिक संस्था र सामूहिक स्मृतिले निर्माण गरेको एउटा विशिष्ट सभ्यतागत संसार थियो ।

एक समय थियो, नेपालका राजाहरू ‘नेपालमण्डलेश्वर’ भन्ने प्रसस्ती लिन्थे । मण्डल शब्दले मुख्यतः राजनीतिक क्षेत्र वा राज्यको अर्थ दिन्छ । नेपालमण्डल कुनै बेला एक ढिक्का राज्य थियो त कहिले विभिन्न राज्यमा विभाजित भएपनि ती राज्यहरूले आफू नेपालमण्डलबाट अविभाजित रूपमा लिन्थे । यसको सीमा स्थिर पनि थिएन । तर यो राजनीतिक भूगोलमात्रै नभएर धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचान पनि बनेको थियो । यही भएर आधुनिक नेपालमा राजनीतिक नक्शामा नेपालमण्डल मेटिएपनि धार्मिक तथा सांस्कृतिक रूपमा रहिरहेको छ ।  

‘नेपालमण्डल’ भनेर कतिपयले काठमाडौं उपत्यकालाई मात्र बुझ्ने गरेको पनि पाइन्छ तर काठमाडौं उपत्यका नै नेपालमण्डल नभएर मण्डलको केन्द्रको रूपमा बुझ्दा स्पष्ट हुन्छ । काठमाडौं उपत्यकालाई केन्द्र बनाई उत्तरमा नुवाकोट, रसुवा र सिन्धुपाल्चोकसम्म, पूर्वमा पनौती, बनेपा, साँखु, दोलखा, तथा पश्चिममा करीब करीब गोरखा तथा गोरखा वरिपरिका अन्य भूगागहरू तथा दक्षिणमा मकवानपुर, चिनवन आदि भूभागलाई नेपालमण्डलले समेटेको पाइन्छ । यसको सीमारेखाको रूपमा शैबमतअनुसार ६४ शिवलिंगले र बौद्ध मतअनुसार चक्रसम्बरमण्डलको निर्माणसहित २४ बौद्ध तीर्थस्थलले व्यष्टित गरेको पाइन्छ । यसको उल्लेख वा पुष्टि विभिन्न क्षेत्रमा राखिएका शिलालेख, वंशावली, स्वयम्भू पुराण, बौद्ध स्रोतहरू हुन् । यस अर्थमा नेपालमण्डल विविध धार्मिक, सांस्कृतिक, जातीय संरचनाले युक्त राजनीतिक भूगोल हो । 

‘नेवार’ एउटा जाति वा नश्ल त हुँदै होइन, बरु भाषा, संस्कृति, इतिहास, सामाजिक संस्था र साझा सभ्यतागत अनुभवबाट बनेको व्यापक पहिचान हो । लामो समयको अन्तरालमा प्राचीन पहिचानलाई जोगाउँदै र पटक पटक एसिमिलेशन हुँदै विभिन्न विषय क्षेत्रको विकास हुँदै अन्ततः एउटा जुन सभ्यताले आकार पायो त्यो नेवार पहिचान हो । सुदूर अतीतको नेवार पहिचान नै आधुनिक कालमा अझ परिष्कृत नेवार पहिचान बन्यो भनेर अथ्र्याउँदा धेरै मात्रामा यसको ऐतिहासिक विकासक्रमलाई बुझाउने हुन्छ । तर यो ऐतिहासिक विकास क्रममा नसमेटिएर बेग्लै पहिचान कायम राखी बसेको अर्थात् नेवार पहिचानमा एसिमिलेशन नभएका बेग्लै सभ्यताहरू वर्तमानमा विद्यमान छन् । ती तामाङ, चेपाङलगायतका जातीय समुदाय हुन् । तसर्थ नेपालमण्डललाई नेवार सभ्यताको भूगोल भन्न त सकिन्छ, तर नेपालमण्डलको पर्याय नेवार मात्रै भन्नु सतही दृष्टिकोण बन्न जान्छ । 

तर पनि नेपालमण्डल भन्नाले साधारणतः नेवार पहिचानसँग जोडिएर आएको पाइन्छ । यसो हुनाको खास कारण काठमाडौं उपत्यका यस मण्डलको केन्द्र वा शासक हुनु तथा ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक रूपमा पनि निर्णायक हुँदै आउनु हो ।