लैङ्गिक असमानताले जल संकट झन् गम्भीर: विश्व जल विकास प्रतिवेदन २०२६

पेरिस/न्युयोर्क, चैत ६ । लैङ्गिक असमानताका कारण विश्वव्यापी जल संकट झन् जटिल बन्दै गएको एक प्रतिवेदनले देखाएको छ। यूनेस्को ले यूएन वाटरको तर्फबाट सार्वजनिक गरेको “विश्व जल विकास प्रतिवेदन २०२६” अनुसार जल सुरक्षा क्षेत्रमा प्रगति भए पनि महिलाहरू र बालिकाहरू अझै असमान रूपमा प्रभावित भइरहेका छन्।
प्रतिवेदनले ग्रामीण क्षेत्रमा सेवाविहीन घरपरिवारमध्ये ७० प्रतिशतभन्दा बढीमा पानी संकलन गर्ने जिम्मेवारी महिलाहरूको काँधमा रहेको उल्लेख गरेको छ। तर, जल व्यवस्थापन र निर्णय प्रक्रियामा उनीहरूको सहभागिता भने न्यून रहेको पाइएको छ।
यूनेस्कोका महानिर्देशक खालिद एल-एनानी ले जल व्यवस्थापनमा महिलाको सहभागिता सुनिश्चित गर्नु दिगो विकासका लागि अपरिहार्य भएको बताएका छन्। यस्तै, अन्तर्राष्ट्रिय कृषि विकास कोष का अध्यक्ष अल्भारो लारियो ले पानी व्यवस्थापनलाई साझा जिम्मेवारीका रूपमा महिला–पुरुष दुवैले सँगसँगै अघि बढाउनुपर्नेमा जोड दिएका छन्।
प्रतिवेदन अनुसार अझै पनि विश्वभर करिब २.१ अर्ब मानिस सुरक्षित खानेपानीबाट वञ्चित छन्, जसको सबैभन्दा ठूलो असर महिला र बालिकाहरूमा परेको छ। दैनिक रूपमा विश्वभर महिलाहरूले मात्रै करिब २५ करोड घण्टा पानी संकलनमा खर्च गर्ने गरेका छन्, जसले उनीहरूको शिक्षा, स्वास्थ्य र आर्थिक अवसरमा नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ।
कमजोर सरसफाइ र सुरक्षित शौचालयको अभावले विशेषगरी किशोरीहरूलाई असर पुर्‍याइरहेको छ। २०१६ देखि २०२२ बीच ४१ देशमा करिब एक करोड किशोरीले महिनावारी स्वच्छता अभावका कारण विद्यालय, काम वा सामाजिक गतिविधि गुमाएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
त्यसैगरी, जल व्यवस्थापनका संरचनाहरूमा महिलाको प्रतिनिधित्व न्यून रहेको पाइएको छ। निम्न तथा मध्यम आय भएका देशहरूमा जल सेवामा कार्यरतमध्ये पाँच जनामध्ये एकभन्दा कम महिला छन्। सरकारी क्षेत्रमा त यो अनुपात १० प्रतिशतभन्दा पनि कम रहेको तथ्यांकले देखाएको छ।
जलवायु परिवर्तन र पानीको अभावले यो असमानतालाई अझ बढाएको प्रतिवेदनले औंल्याएको छ। तापक्रम १ डिग्री सेल्सियसले बढ्दा महिला-प्रधान घरपरिवारको आम्दानी पुरुष-प्रधान घरपरिवारको तुलनामा ३४ प्रतिशतले बढी घट्ने देखिएको छ।
प्रतिवेदनले पानी, जमिन र सेवामा महिलाको समान पहुँच सुनिश्चित गर्न कानुनी तथा संस्थागत अवरोध हटाउन, लैङ्गिक उत्तरदायी बजेट विस्तार गर्न, तथा महिलाको नेतृत्व र क्षमता विकासमा लगानी बढाउन सरकार तथा सरोकारवालालाई आह्वान गरेको छ।
विश्व जल दिवसको सन्दर्भमा सार्वजनिक गरिएको यो प्रतिवेदनले “सबैका लागि पानी: समान अधिकार र अवसर” भन्ने सन्देशमार्फत जल व्यवस्थापनमा लैङ्गिक समानताको आवश्यकता पुनः उजागर गरेको छ।