सारनाथ विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत: नेपालका लागि के अर्थ राख्छ?

काठमाडाैं, साउन १२ । भारतको उत्तर प्रदेशस्थित सारनाथलाई सन् २०२६ मा युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश गरिनु केवल भारतको उपलब्धि मात्र होइन, बुद्धसँग सम्बन्धित सम्पूर्ण क्षेत्रका लागि महत्वपूर्ण घटना हो। सारनाथ त्यो स्थान हो, जहाँ गौतम बुद्धले बोधगयामा ज्ञान प्राप्त गरेपछि पहिलो पटक धर्मदेशना दिएका थिए। यही घटनालाई बौद्ध धर्ममा धर्मचक्र प्रवर्तन भन्ने गरिन्छ।
नेपाल बुद्धको जन्मभूमि हो। त्यसैले सारनाथको विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश हुनु नेपालका लागि पनि प्रत्यक्ष महत्वको विषय हो।

लुम्बिनीको महत्व अझ बढ्यो
बुद्धकाे जन्मस्थल लुम्बिनी कुनै समय झाडीमा परिणत भई हराए पनि सन् १८९६ मा पूरातत्वविदहरूले पत्ता लगाएपछि त्यसकाे एक सय वर्षपछि सन् १९९६ मा युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश गरिएको थियाे ।
बुद्धको जीवनसँग सम्बन्धित चार प्रमुख स्थलमध्ये लुम्बिनी, बोधगया, सारनाथ र कुशीनगर परस्पर जोडिएका छन्। यी चार स्थललाई छुट्टाछुट्टै हेर्नुभन्दा एउटा साझा बौद्ध सांस्कृतिक मार्गका रूपमा हेर्ने गरिएको छ, विकास गर्न सकिन्छ।
सारनाथ विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश भएपछि विश्वभरका बौद्ध धर्मावलम्बी र पर्यटकको ध्यान फेरि बुद्धको जीवनयात्रातर्फ केन्द्रित हुने सम्भावना छ। त्यसबाट लुम्बिनीप्रति पनि अन्तर्राष्ट्रिय चासो बढ्न सक्छ।
नेपालले लिन सक्ने अवसर
नेपालले यसलाई पर्यटन प्रवर्द्धनको अवसरका रूपमा उपयोग गर्न सक्छ।
लुम्बिनीलाई बुद्ध जन्मस्थलका रूपमा मात्र होइन, बुद्धको सम्पूर्ण जीवनदर्शन बुझ्ने यात्राको पहिलो गन्तव्यका रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। भारतसँग मिलेर बौद्ध परिपथ (बौद्ध सर्किट) लाई थप व्यवस्थित बनाउन सकिन्छ। यसले धार्मिक पर्यटन, सांस्कृतिक आदानप्रदान र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई पनि टेवा पुर्‍याउन सक्छ।
अनुसन्धान र सांस्कृतिक सहकार्य
सारनाथको मान्यताले नेपाल र भारतबीच पुरातात्त्विक अनुसन्धान, बौद्ध अध्ययन, सम्पदा संरक्षण तथा सांस्कृतिक आदानप्रदानमा नयाँ सम्भावना खोल्न सक्छ। विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र बौद्ध अध्ययन केन्द्रहरूले संयुक्त अनुसन्धान तथा अभिलेखीकरणका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छन्।
सम्पदा संरक्षणको सन्देश
सारनाथ विश्व सम्पदा सूचीकृत हुनु नेपालका लागि अर्को सन्देश पनि हो—विश्वसमुदायले सम्पदाको महत्व त्यतिबेला स्वीकार गर्छ, जब त्यसको संरक्षण, व्यवस्थापन र अनुसन्धान व्यवस्थित रूपमा गरिन्छ।
नेपालमा लुम्बिनी विश्व सम्पदा सूचीमा रहे पनि तिलौराकोट, रामग्राम, देवदहजस्ता बुद्धसँग सम्बन्धित अन्य स्थलको संरक्षण, वैज्ञानिक अध्ययन र अन्तर्राष्ट्रिय प्रवर्द्धनमा अझ धेरै काम गर्नुपर्ने देखिन्छ।

साझा सम्पदा, साझा जिम्मेवारी
बुद्ध कुनै एक देशका मात्र होइनन्, सम्पूर्ण मानवका मार्गदर्शक हुन्। त्यसैले बुद्धसँग सम्बन्धित सम्पदाको संरक्षण पनि साझा दायित्व हो। सारनाथको विश्व सम्पदा सूचीमा समावेश हुनु दक्षिण एसियाका बौद्ध सम्पदाको अन्तर्राष्ट्रिय महत्व अझ सुदृढ भएको संकेत हो।

युनेस्कोले विश्व सम्पदा सूचीमा कसरी सूचीकृत गर्छ?
युनेस्को (संयुक्त राष्ट्रसंघीय शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक संगठन) ले सन् १९७२ को विश्व सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक सम्पदा संरक्षण महासन्धि अन्तर्गत विश्व सम्पदा सूची सञ्चालन गर्दै आएको छ।
विश्व सम्पदा सूचीमा कुनै पनि सम्पदा समावेश हुनुअघि लामो प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्छ।
१. सम्भावित सूचीमा समावेश
सबैभन्दा पहिले सम्बन्धित देशले आफ्नो सम्पदालाई सम्भावित सूची (टेन्टेटिभ लिस्ट) मा राख्नुपर्छ। यो सूचीमा नरहेको सम्पदा विश्व सम्पदा सूचीका लागि प्रस्ताव गर्न पाइँदैन।
२. विस्तृत प्रस्ताव
त्यसपछि सम्बन्धित देशले सम्पदाको ऐतिहासिक महत्व, सांस्कृतिक वा प्राकृतिक विशेषता, संरक्षण योजना, कानुनी व्यवस्था, जोखिम तथा व्यवस्थापन प्रणालीसहित विस्तृत प्रस्ताव युनेस्कोमा पेश गर्छ।
३. प्राविधिक मूल्याङ्कन
सांस्कृतिक सम्पदाको मूल्याङ्कन अन्तर्राष्ट्रिय स्मारक तथा सम्पदा परिषद् (इकोमोस) ले गर्छ भने प्राकृतिक सम्पदाको मूल्याङ्कन प्रकृति संरक्षणसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय संघ (आईयूसीएन) ले गर्छ।
४. विश्व सम्पदा समितिको निर्णय
अन्तिम निर्णय २१ सदस्यीय विश्व सम्पदा समितिले आफ्नो वार्षिक बैठकमा गर्छ। समितिले प्रस्ताव स्वीकृत, स्थगित, थप अध्ययनका लागि फिर्ता वा अस्वीकृत गर्न सक्छ।
युनेस्कोका १० मापदण्ड
विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत हुन कुनै सम्पदाले युनेस्कोका १० वटा मापदण्डमध्ये कम्तीमा एउटा पूरा गरेको हुनुपर्छ।
सांस्कृतिक मापदण्ड (६ वटा)
मानव सिर्जनशीलताको उत्कृष्ट नमुना हुनु पर्छ।
कुनै सभ्यता वा संस्कृतिको महत्वपूर्ण प्रमाण हुनु पर्छ।
सांस्कृतिक परम्पराको अद्वितीय साक्षी हुनु पर्छ।
इतिहासको महत्वपूर्ण चरण झल्काउने उदाहरण हुनु पर्छ।
परम्परागत बस्ती वा भूमि उपयोगको उत्कृष्ट उदाहरण हुनु पर्छ।
विश्वव्यापी महत्वका घटना, विचार वा आस्थासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुनु पर्छ।
प्राकृतिक मापदण्ड (४ वटा)
प्राकृतिक सौन्दर्यको उत्कृष्ट उदाहरण हुनु पर्छ।
पृथ्वीको इतिहास बुझ्न महत्वपूर्ण हुनु पर्छ।
जैविक तथा पारिस्थितिक प्रक्रियाको उत्कृष्ट उदाहरण हुनु पर्छ।
जैविक विविधता संरक्षणका दृष्टिले असाधारण महत्व राख्नु पर्छ।
सारनाथ किन योग्य ठहरियो?
सारनाथ बुद्धले पहिलो धर्मदेशना दिएको स्थल हाे । बौद्ध धर्मको प्रारम्भिक विकाससँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित पुरातात्त्विक सम्पदा तथा मानव सभ्यतामा करुणा, शान्ति र अहिंसाको सन्देश फैलाउने ऐतिहासिक केन्द्रका रूपमा मूल्याङ्कन गरिएको छ। त्यसैले यसले विशेष गरी सांस्कृतिक सम्पदासम्बन्धी मापदण्ड पूरा गरेको मानिएको छ।

नेपालका लागि सिकाइ
सारनाथको सूचीकृतिले नेपाललाई एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ—विश्व सम्पदा सूचीमा नयाँ सम्पदा समावेश गराउन ऐतिहासिक महत्व मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसका लागि वैज्ञानिक अनुसन्धान, प्रामाणिक अभिलेख, प्रभावकारी संरक्षण, स्पष्ट व्यवस्थापन योजना र अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसारको तयारी अपरिहार्य हुन्छ।
यदि नेपालले लुम्बिनीसँगै कपिलवस्तु, तिलौराकोट, रामग्राम, देवदह तथा बुद्धकालीन अन्य सम्पदाको संरक्षण र प्रवर्द्धनमा यथोचित ध्यान दिन सके, भविष्यमा ती सम्पदाले पनि अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त गर्ने सम्भावना अझ बलियो हुनेछ।