भुईं मान्छेका सुखदुःख

सूर्यप्रसाद लाकोजू भन्ने बित्तिकै धेरैको स्मृतिमा एउटा भद्र, गम्भीर र कल्पनाशील अनुहार प्रकट हुन्छ ! उनी के हुन् भन्दा पनि के होइनन् भन्ने सवालको जवाफ खोज्नु पर्ने हुन्छ पहिले ! उनले मुक्तक लेखे, उनी मुक्तककार हुन् ! उनले साह्रै स्वादिला कविता लेखे, उनी कवि हुन् ! साहित्यिक पत्रिका प्रकाशन गरेर सयौं नव लेखकहरुलाई पाठक माझ पुर्याउँछन्, उनी कुशल सम्पादक हुन् ! आफ्ना कलमहरुलाई हाइकुमा कुदाए, उनी हाइजिन हुन् ! यात्रा संस्मरण लेखेर आफ्ना तमाम पाठकलाई आफूसँगै यात्रा गराए, उनी यात्रा संस्मरणकार हुन् ! संस्कृतिको जगेर्ना खातिर सांस्कृतिक लेख लेख्छन्, गतिविधि गर्छन्, संस्कृतिका संरक्षक हुन् ! साहित्यका ठूलाठूला कार्यक्रम आयोजना गर्छन्, साहित्यका अभियन्ता पनि हुन् ! विद्यालय सञ्चालन गरेर धेरै छात्रछात्राको जीवनमा शिक्षा र चेतनाको प्रकाश छर्दै आएका छन्, उनी प्राचार्य हुन् ! आखिर के होइनन् सूर्य ? एउटा व्यक्तिभित्र यतिका प्रतिभा र व्यक्तित्व विद्यमान रहनु चानचुने कुरा होइन !

काठमाडौं भन्दा केही पर संस्कृति र सभ्यताको संरक्षणमा रमाएको शुन्दर नगर पनौतीमा बसेर साहित्य सिर्जना मार्फत अग्लो उचाइ हासिल गरेका छन् उनलेे ! त्यसैले त उनलाई काठमाडौंबाट मात्रै होइन, सारा देशबाट मात्रै पनि होइन, परदेशबाट पनि प्रष्ट देख्न सकिन्छ ! उनलाई सजिलोसँग चिनिन्छ ! उनको यो पहिचान साहित्यले दिलाएको हो ! सम्पादन कला र सांस्कृतिक चेतनाले दिलाएको हो !

 सूर्यप्रसाद लाकोजुको अव अर्को पनि परिचय स्थापित भएको छ ! कथाकार परिचय ! कथाकार व्यक्तित्व ! उनलेे लेखेका ११ वटा कथाहरु एकै ठाउँ सङ्ग्रहित भएर आएका छन् " सत्याग्रह " मा ! यो उनको प्रथम सङ्ग्रह हो कथाको ! किताब पढिरहँदा कतै पनि प्रथम सङ्ग्रह जस्तो लाग्दैन ! कथाहरु अभ्यस्त कथाकारले लेखेका जस्ता छन् ! परिपाक पुगेका जस्ता ! पाठकलाई लठ्याउन सक्ने खालका ! पाठकलाई च्वास्स छुन्छन् कथाले ! कतै सोचमग्न बनाउँछन् पाठकलाई ! कतै द्रविभूत बनाउँछन ! त्यसैले यी कथाहरु कथाकारको भर्खरको सिकारु लेखाइका उपज हुन् जस्ता लाग्दैनन् !

यस सङ्ग्रहभित्रका कथाका शीर्षकहरु पनि सरल नै छन् ! जनजीवनमा भिजिसकेका शव्दहरु ! शव्दका अर्थ नबुझेर पाठकलाई कतै पनि शव्दकोश पल्टाइरहनु पर्दैन ! सरलताभित्र गम्भीर सन्देश र सन्दर्भहरु छन् ! सत्याग्रह, कमाल, अव्यक्त प्रेम, घडेरी, लाले, आमा, स्मृतिका, उद्धार, उपहार, बुनू र छबिलाल काका ! कथाकारले आफू वरिपरिका घटना र पात्रहरुलाई टपक्क टिपेर यथार्थपरक कथाहरू सिर्जना गरेका छन् ! सामाजिक यथार्थको सुनमा अलिअलि कल्पनाको जर्ति मिसाएर पठनीय कथाहरु लेखेका छन् !

सङ्ग्रहभित्रको पहिलो कथा हो - सत्याग्रह ! यसकी प्रमुख पात्र हुन् नसना ! प्रथम पुरुषवाचक शैलीमा कथा बुनिएको छ ! नसनाको आत्मकथन स्वरुप कथा अगाडि बढेको छ ! विद्यार्थी सङ्गठनमा आवद्ध बीस बर्षिया नारीमा स्वतन्त्रता र प्रजातन्त्रप्रति अगाध प्रेम छ ! उनका बाबु आमा छोरीको विहेका लागि आतुर छन् ! उनको विवाहको लागि केटाको कुरा लिएर आउने लमी पात्र हुन् राजकृष्ण काका ! सरिता नसनाकी मिल्ने साथी हुन् ! स्वार्थको कोट पहिरेको केटासँग उनको विवाहको कुरा अगाडि बढ्छ ! विवाहपछि पनि नसनाको अभियानमा सघाउँछु भनेर उनलाई आफूतिर आकर्षित गर्छ ! नसना पनि सुमनसँग विवाह गर्न राजी मात्रै हुन्नन्, जिन्दगीका मीठा मीठा सपना बुन्न थाल्छिन् ! सत्याग्रहको आन्दोलनमा होमिएकी नसना पक्राउ परी तीन महिनाका लागि थुनिएपछि केटापक्षले नसनासँगको विवाह रद्द गर्छन् ! अन्तमा विवाह तोडेको सुमनसँग नसनाको भेट हुँदा केटाले नजर उठाएर हेर्न नसकेको घटनाबाट कथा अन्त्य भएको छ ! यस कथामा छोरीको विवाह गरिदिन पाए ढुक्क हुन्थ्यो, बाबु आमाको कर्तव्य पुरा हुन्थ्यो भन्ने पुरातन सोचका बाबु आमा पात्र, स्वतन्त्रताप्रति समर्पित नारी पात्र नसना  र विवाहपछि सघाउँछु भनेर ठीक्क पार्ने, दु:ख पर्दा भाग्ने स्वार्थी पात्रको रुपमा सुमनलाई खडा गरेर कथाकारले शुन्दर कथा सिर्जना गरेका छन् !

सङ्ग्रहभित्रको दोस्रो कथा हो कमाल ! यस कथाको मुख्य पात्र कमाल हो ! कमालको चरित्र चित्रण राम्रो छ कथामा ! सानैमा बाबु आमा गुमाएको कमाल गाउँबाट बजारमा आएर साहुको रिक्सा चलाउँछ र भाइलाई पढाउँछ ! यदाकदा आफ्नो रिक्सामा म पात्रको सामान पुर्याउने काम गर्छ ! ज्यालामा मोलमोलाइ नगरी जति दियो त्यति हात थाप्छ ! उसको सङ्घर्षशील जीवन, उसको सरलता र उसलाई साहुले दिएको दु:ख थाहा पाएपछि ऊप्रति प्रभावित भएका म पात्रले उसलाई रिक्सा उपहार दिएको कथानक निर्माण गरेर कथाकारले कमालको सङ्घर्ष र म पात्रको मानवता देखाएर कथालाई नवीन र पठनीय बनाएका छन् !

तेस्रो कथा हो अव्यक्त प्रेम ! यो निकै उत्कृष्ट कथा हो ! बाल्यकालीन साथीहरू सुमन र तिमिला बालसुलभ मित्रतामा रमाउँदा रमाउँदै तिमीलाले सुमनलाई प्रेम गर्न थाल्छिन् ! दुबैले व्यक्त नगरेपनि दुबैको मनमा प्रेमको टुसा पलाउन थाल्छ ! विद्यालयको पढाइ पुरा गरी उच्च शिक्षाको लागि छुट्टिनु पर्दा भने बल्ल दुबैले प्रेमको अनुभूति गर्छन् ! सुमनलाई छाड्ने मन नभइनभइ तिमिला पढ्न शहर गएकी ! यता गाउँमा वाध्यतामा परेर सुमनले अर्कैसँग विवाह गरेको ! त्यो सुनेपछि तिमिला अगाडिको संसार नै अन्धकारमय भएको घटनाले पाठकको मनमा गहिरो छाप छोडेको छ ! कथाकारले पूर्णरुपमा नखुलाए पनि काजीबाले छोरीलाई पढाउन शहरमा राख्नु, यता गाउँमा सुमनको विवाह गराइदिने कपटपूर्ण कार्यले उनलेे छोरीलाई सुमनबाट छुट्याएको प्रष्ट हुन्छ ! दशैंमा घर जाने र सुमनलाई भेटेर मनभरिको प्रेम पोख्ने तिमीलाको सपना सुमनको पत्रले चकनाचुर बनाइदिएको छ कथामा !

अर्को कथा हो घडेरी ! यसमा पनि एउटा गरीब परिवारको मीठो कल्पना भत्केको कथा छ ! दु:खजिलो गरी किनेको घडेरीमा घर बनाएर सुखी जीवन बाँच्ने रामदास र उसकी श्रीमतीको सपना बाटो बिस्तार भएर पुरै घडेरी बाटोमा पर्न लागेको घटनाले दुवैलाई रातभर निद्रा लाग्दैन ! कसैले सहयोग गरे भने घडेरी बाँकी रहन्छ कि भन्ने आशा र घडेरी सकिन लागेको निराशाको अन्तर्द्वन्दले गर्दा एउटा गरीब परिवारमा कस्तो मानसिक घात पर्छ भन्ने कुरा देखाएका कारण यो सामाजिक यथार्थवादी कथा हो र यसले धेरै नेपाली परिवारको प्रतिनिधित्व गर्दछ !

लाले कथामा रामलाल अर्थात लालेको चरित्र चित्रणमा कथाकारले प्रशस्त ध्यान दिएको देखिन्छ ! घर घरमा काम सघाउँदै हिँड्ने लालेको जीवन संघर्षमय छ ! बलियो हुँदासम्म गाउँलेहरुले लालेलाई काममा दलाउनु दलाए ! बिरामी परेर उसको पाटीमा बास हुँदा उसलाई कसैले वास्ता गर्दैनन् ! एकदिन अचानक बेपत्ता भएको लालेलाई नजिकै बग्ने रोशीले आफ्नो अँगालोमा बेरेको कथा कारुणिक छ ! यो पनि जीबन्त कथा हो !

दुई भाइ छोराहरु हुँदा पनि कसैको हेरचाह नपाएकी लक्ष्मीको कथा हो आमा ! उपचार नपाएर घरमै मृत्युुवरण गरेको कारुणिक दृश्यले पाठकलाई भित्रसम्म छुन पुग्छ !

प्रेम र धोकाको कथा हो स्मृतिका ! यसमा पनि शुरुमा प्रेमभाव जगाएर अन्तमा चिठी लेख्दै प्रेमी पात्र गाउँ फर्केको कथाले पाठकलाई एकपटक सोचमग्न बनाउँछ !

बेरोजगारी समस्याको हल गर्न बैदेशिक रोजगारीका लागि मलेसिया पुगेको सुधिरले पाएको दुःखको कथा हो उद्धार ! यो कथाले पनि सामयिक समस्यालाई नै उजागर गरेको छ ! कतैबाट उद्धार नभएपछि समुद्रमा हेलिएको सुधिरको अवस्था अज्ञात रहेको देखाएर कथाको अन्त्य भएको छ !

जीवनमा बाबुको महत्त्व दर्शाएको भावनाप्रधान कथा हो उपहार ! परदेश गएका बाबुको घर फिर्तीको घटनाले सबै परिवारमा खुसी फर्किएको देखाएर एउटा मीठो कथाको सिर्जना भएको छ ! यस कथाले पाठकलाई दु:ख भए पनि परिवारमा सँगै बस्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिएको छ !

बुनु शुन्दर कथानक भएको पारिवारिक कथा हो ! बनितालाई प्यारले बुनु भनिएको ! उनको वरिपरि कथानक घुमेका कारण कथा पठनीय छ ! प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका मिहेनती अगुवा छविलाल काकाको चरित्र चित्रण पनि दमदार रहेको छ ! प्रजातन्त्र ल्याउन शहर गएका छविलाल काका देशमा प्रजातन्त्र आए पनि उनी गाउँ फर्केर नआएको घटनाक्रमबाट कथा समाप्त भएको छ ! यो पनि सफल कथाको सुचिमा पर्न सक्ने कथा हो !

 सूर्यप्रसाद लाकोजूको कथा सङ्ग्रह " सत्याग्रह " अहिले चलिरहेको कथा लेखनको धारभन्दा केही फरक रहेको सहजै महसुस गर्न सकिन्छ ! सामान्य र बौद्धिक दुबै प्रकारका पाठकलाई उत्तिकै छुन सक्ने कथाहरू हुन् यी ! सामान्य भन्दा सामान्य बिषयलाई पनि शुन्दर ढङ्गले कथामा खिपेका छन् उनलेे ! हुन त यी बिषयहरु नयाँ होइनन् तर पनि कथाकारको लेखन शिल्पका कारण हरेक कथाहरु पृथक र स्वादिला बनेका छन् ! कथाकारले सामयिक चेत र सामाजिक यथार्थवादी धरातललाई बलियोसँग पक्डेका छन् ! अनि कथाहरु कथाजस्ता लाग्छन् !

यति भन्दै गर्दा मनको एउटा भागबाट स्वभाविक रुपमा प्रश्न उठ्न सक्छ ! के यी कथाहरु सर्वगुण सम्पन्न छन् त ? के यी कथाहरुमा कुनै कमजोरी नै छैनन् त ? स्तरीयताको तुलोमा तौलँदा कति प्रतिशत सफल होलान् यी कथाहरु ? त्यसो त सूर्य मुलत: कवि नै हुन् ! जतिसुकै राम्रो लेख्ने प्रयास गरे पनि उनको यो कथा सङ्ग्रह पहिलो नै हो ! त्यसो हुँदा उनका कमजोरी पनि छन् ! नभएका होइनन् ! उनको पहिलो कमजोरी हो - उनका अधिकांश कथाहरु बर्णनात्मक शैलीका छन् ! कथामा अधिकाधिक सम्वादात्मक शैली प्रयोग गर्नु राम्रो हो ! कथाकारले महत्त्वपूर्ण कुरा जे भन्नु पर्ने हो, त्यो आफैंले नभनेर पात्र मार्फत भन्न लगाउनु कथाकारको सफलता हुन जान्छ ! हरेक कथाहरुमा कथाकारले गहन र प्रभावकारी अभिव्यक्तिहरु व्यक्त गरेको अवस्था छ ! ती पात्रमार्फत भनाइएको भए कति राम्रो हुने थियोे !

कथाकारको दोस्रो कमजोरी भनेको वर्ण विन्यास र शुद्धाशुद्धीमा हो ! कतिपय ठाउँमा पद सङ्गति मिलेको पाइँदैन ! पेज नम्बर २३ मा " उनीहरू टुहुरो भए ", पेज नम्बर ३३ मा " पोको मारेर ", पेज नम्बर ३५ मा "  जाति हुनुहुन्छ " का सट्टामा " उनीहरू टुहुरा भए ", " पोको पारेर ",  " जाती हुनुहुन्छ " लेख्न पाएको भए पक्कै पनि पाठकको दाँतमा ढुङ्गा लाग्ने थिएन ! दुईभन्दा बढी पात्रहरुका भनाइहरुलाई पनि एउटै अनुच्छेदमा राख्नाले अलिअलि खल्लो बनाएको अवश्य छ कथालाई !

यी र यस्ता कमजोरीहरु सामान्य नै हुन् ! पाठकले लेखकलाई माफै गर्न नसक्ने खालका कमजोरी होइनन् ! आगामी संस्करणमा यस्ता कमजोरीहरु हट्नेछन् भन्ने बिश्वास गर्न सकिन्छ ! यस्ता सानातिना कमजोरीमा आँखा चिम्लँदा " सत्याग्रह "  पठनीय छ ! स्तरीय छ !

वागमती ११, कर्मैया, सर्लाही