जापानी एनिमे : विश्वभर फैलिँदै गएको ‘सांस्कृतिक सूनामी’

एनिमे अब मनोरञ्जन मात्रै होइन, विचार र दर्शनको वाहक बन्दै गएकाे छ । केही दशकअघि जापानमा मात्र सीमित देखिएको एनिमेसन आज विश्वभर सांस्कृतिक प्रभाव छाडिरहेको माध्यम बनेको छ। ठूला आँखा, गहिरा भाव, जटिल पात्र र अविस्मरणीय कथानकसहित प्रस्तुत हुने जापानी एनिमे अहिले केवल बालबालिकाको हेर्ने चिज नभएर सबै उमेर समूहका लागि ‘कन्टेन्ट’ बनेको छ।

एनिमे जापानको ‘सफ्ट पावर’ अर्थात् मुलुकको सांस्कृतिक प्रभाव विस्तार गर्ने प्रमुख साधनमा रूपान्तरण भइसकेको छ। नेपाली दर्शकसमेत अहिले नारूताे, वन पिस, अट्याक अन टाइटन, डेमाेन स्लेयर जस्ता शृंखलाबाट प्रभावित छन्।

शुरुआत : युद्ध, भूकम्प र एनिमेसन

जापानमा एनिमेसनको सुरुवात १९१० को दशकमा भयो। ‘ नामाकुरा गटना’ (१९१७) नामक फिल्मलाई प्रारम्भिक एनिमे मानिन्छ, जुन जुनइचि काउचिले निर्देशन गरेका थिए।

१९२३ मा आएको टोकियोको विनाशकारी भूकम्पले अधिकांश पुराना एनिमेसन फुटेज नष्ट गर्‍यो। तर त्यसपछि पनि जापानी एनिमेटरहरूले एनिमेसनलाई प्रचार सामग्रीदेखि मनोरञ्जनको माध्यमसम्म बनाउँदै लगे।

अस्थो टेजुकाको क्रान्ति : एनिमेको आकार बदले

गड अफ मङ्गा भनेर चिनिने ओेसामु तेजुकाले जापानी एनिमेमा युगान्तकारी परिवर्तन ल्याए। सन् १९६३ मा उनले निर्माण गरेको ‘अस्ट्राे ब्वाई ( तेत्सुवाना एटम)’ जापानको पहिलो नियमित टेलिभिजन एनिमे थियो।

टेजुकाको कामले लागत घटाउने शैली अपनाउँदै गहिरो कथा भन्न सकिने सम्भावना खोल्यो। त्यसैको परिणामस्वरूप जापानमा एनिमेसनको व्यावसायिक उत्पादन सम्भव भयो।

८० र ९० को दशक : विश्व मञ्चमा जापानी एनिमे

यही काललाई ‘गोल्डेन एज अफ एनिमे’ मानिन्छ। सन् १९८८ मा बनेको ‘ अकिरा’ ले साइबरपंक विधामा संसारलाई जापानी कल्पनाशीलता देखायो।

स्टुडियो घिब्लिले माइ नेइवर ताेताेराे, प्रिन्सेस माेनाेनाेकेजस्ता फिल्ममार्फत भावनात्मक गहिराइको कथा भन्न थाले।

ड्रागन बल, पाेकेमन, सेलरमुनजस्ता टेलिभिजन शृंखलाहरूले बालबालिकाबाट सुरु भएको दर्शक वृत्त किशोर र प्रौढसम्म विस्तार गरे।

डिजिटल क्रान्ति : इन्टरनेटले उडाएको पखेटा

२००० को दशकमा इन्टरनेट, युट्युब, क्रन्चीरोल (Crunchyroll), नेटफ्लिक्स जस्ता स्ट्रिमिङ प्लेटफर्महरूले जापानी एनिमे विश्वभर पुर्‍याउन थाले।

‘अट्याक अन टाइटन, डेमाेन स्लेयर , जुजुत्सु काइसेनशाेनेन’ जस्ता शृंखलाले ग्लोबल दर्शक समात्न थालेका छन्। जापान सरकारले पनि सांस्कृतिक कूटनीतिको अंगका रूपमा एनिमे, मंगा र गेमिङलाई प्रवर्द्धन गरिरहेको छ।

के हो जापानी एनिमेको खास विशेषता?

जापानी एनिमेमा शैलीगत विविधता पाइन्छ। शाेनेन ( केटाहरूका लागि): नारूताे, वन पिस, हाे भने शाेजाे (किशोरीहरूका लागि): सेलर मुन, फ्रुट बास्केट हाे । यस्तै, सेइनेन (प्रौढ पुरुषका लागि): घाेस्ट इन द शेल, र जाेसेइ (प्रौढ महिलाका लागि): नाना मानिन्छ ।

यिनको अलवा फ्यान्टासी, हरर, स्लाइस अफ लाइफ, मेचा, राेमान्सजस्ता सयौं उपशैलीहरू छन्।

यिनले केवल मनोरञ्जन मात्रै होइन, युद्ध, मृत्यु, मनोविज्ञान, समाज, धर्म, राजनीतिजस्ता गम्भीर विषयहरूलाई समेत प्रस्तुत गर्छन्।

नेपालमा पनि एनिमेको लोकप्रियता

नेपालमा पछिल्लो समय किशोर र युवा पुस्तामा जापानी एनिमेप्रति गहिरो लगाव देखिएको छ। युट्युब र सामाजिक सञ्जालमा नेपाली एनिमे प्रशंसकहरूको आफ्नै समुदाय विकास भइरहेको छ। केही प्रशंसकहरूले जापानी भाषा सिक्ने र जापान अध्ययन गर्ने प्रेरणा समेत एनिमेबाट लिएका छन्।

चुनौती र आलोचना पनि छन्

जापानी एनिमेमा देखिने केही पक्षले आलोचना पनि खेपेका छन् :

एनिमेटरहरूको न्यून पारिश्रमिक र थकानजन्य श्रमशोषण

महिला पात्रहरूको यौनिक चित्रण, अत्यधिक हिंसात्मक दृश्य, तर समयसँगै यी विषयहरूमा सार्वजनिक बहस बढिरहेको छ र जापानमा सुधारको प्रक्रिया अघि बढेको छ।

एनिमे अब एउटा विश्वव्यापी आन्दोलन हो

एनिमे अब कुनै ‘कार्टून’ मात्रै होइन। यो विचार, दर्शन, सामाजिक सन्देश र मानवीय भावनाको बलियो माध्यम हो। जापानको एक सांस्कृतिक निर्यातबाट सुरु भएको यो आन्दोलन आज विश्वभरका दर्शकहरूलाई बाँध्न सफल भएको छ।

नेपालमा पनि यसको इन्टरनेटकाे पहुँच बृद्धिसँगै यसले भविष्यमा भाषा, संस्कार र सृजनात्मकताको नयाँ आयाम खोल्ने संकेत देखाइरहेको छ।