नेवार र मल्लकाल

नेवार अध्ययनका प्रायः अध्येताको ध्यान मल्लकालमा सोझिनु ऐतिहासिक दृष्टिले अलि संकुचित हुनु हो । यस अवस्थामा सर्वसाधारण नेवार तथा गैरनेवारले पनि मल्लकाललाई नै नेवार सभ्यताको निर्माणकाल भनेर बुझ्नुमा आश्चर्य छैन । यस मामिलामा म अलि फरक दृष्टिकोण राख्छु । मेरो फरक दृष्टिकोणमा कतिपयलाई आपत्ती हुनसक्छ तर त्यसलाई छलफल वा विचारविमर्शका लागि एउटा विषयको रूपमा लिन सकिन्छ । 

मल्लकाल भनेर हामी जुन समयावधिलाई भनिरहेका छौं त्यो मुख्यतः उत्तरमध्यकाल हो । प्राचीनकालभित्र मानिएको लिच्छविकालभन्दा निकै अघि नै नेवार सभ्यताको जग बसिसकेको र लिच्छविकालमा परिपक्व सभ्यता रूपमा देखापरिसकेको अवस्थामा पछिल्लो मध्यकाल अर्थात मल्लकाललाई मात्र देख्नु उचित दृष्टिकोण होइन । यो दृष्टिकोणमा म शासकीय राजनीति देख्छु । आफू असल र निर्विकल्प भनेर देखाउन शासकहरू आफूभन्दा ठिक अघिका शासकहरू खराब वा कमजोर भन्ने भाष्य निर्माण गर्दछन् । 

शाहवंशीय राजतन्त्रको सुरुवात पृथ्वीनारायण शाहबाट भएपनि यसको गुनगान गाउने तथा शाहवंशीय प्रसस्ती लेखाउने काम धेरैपछि महेन्द्रीय शासनकालमा मात्रै भएको पाइन्छ । पृथ्वीनारायण शाहपछि लामो समय युद्ध, दरवारीया षडयन्त्र र आन्तरिक सत्तासंघर्षमा नै बित्यो । शासनसत्ता राणाकालमा मात्रै स्थिर रह्यो तर शाहवंशको दुर्भाग्य, राणाकाल भनेको शाहकालको निधारमा एउटा कालो धब्बा वा कलंकको रूपमा रह्यो । वि.सं. २००७ पछि राजा त्रिभुवनको समयमा शाहवंशको गुनगान गाउने काम थोरै मात्र हुनपायो, अलि व्यवस्थित र रणनीतिक रूपमा राजा महेन्द्र र त्यसपछि मात्रै हो । यति बेला काठमाडौं उपत्यकाभित्रै मात्रै काठमाडौं, भक्तपुर र ललितपुर गरी ससाना तीन राज्य रहेको, आपसमा झगडा मात्रै गरिरहने, निकै कमजोर भन्ने भाष्य निर्माण गराउने काम राज्यसत्ताको निर्देशनमा भयो । वास्तवमा यति बेला काठमाडौं उपत्यकामा तीन राज्य नभई तीन राज्यको बेग्लाबेग्लै राजधानी भन्ने तथ्यलाई लुकाउने काम भएको थियो । ती तीन राज्यले ओगटेको राजनीतिक भूगोल करीब करीब वर्तमानको बागमति प्रदेश हो । आआफ्नो शक्तिविस्तार र विकासका लागि अनेक गतिविधि भइराख्नु स्वाभाविक हो । यी तीन राज्य कहिल्यै पनि कमजोर थिएन । आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक तथा व्यापार व्यवसायलगायत कुनै पनि क्षेत्रमा यो कहिल्यै पनि कमजोर रहेको देखिँंन । सैन्यशक्तिको मामिलामा यी तिनै राज्यसँग आफ्नै जनसमुदाय मात्रै भर्ती हुने नभएर बाह्य जनसमुदाय पनि आकर्षित थिए । उपत्यकाका मल्ल राज्यहरूमा नेवार सेनाबाहेक खश तथा तामाङ सेना पनि भर्ती रहेको पाइन्छ । अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा पनि काठमाडौंका मल्ल राज्यहरू सशक्त र चतुर रहेको पाइन्छ । राजा महेन्द्र र उनीपछिका राजाहरूले लेखाएको इतिहासअनुसार उपत्यकाका तीन मल्ल राज्यहरू कमजोर मात्रै होइन, राजाहरू लाटोबुङ्गो जस्तो देखाइएको पाइन्छ । तर वास्तविकता त के हो भने, आफ्नो मितछोरा गोरखाली राजा पृथ्वीनारायण शाहसँग भक्तपुरका राजा रणजीत मल्ल सुरुदेखि नै सचेत थिए । मितछोराको महत्वाकांक्षासँग उनी परिचित थिए । गोरखालाई आफूअनुकूल राख्न उनले पर्वत, लमजुङलगायतका राज्यहरूसँग सम्बन्ध बढाएको मात्रै नभएर सरसल्लाह दिने तथा तिनीहरूलाई प्रयोग गरेर गोरखालाई अँठ्याउने काम पनि गर्दथे । ती राज्यहरू गोरखाको अस्तित्वलाई नमान्ने मात्रै होइन, निमिट्यान्न नै पार्न चाहन्थे । काठमाडौंका तीन मल्लराज्यहरू मात्रै आपसमा नमिल्ने होइन, गोरखा, लमजुङ, पर्वतलगायतका राज्यहरू त झनै मिल्दैनथे र त्यस्तो राजनीति गर्नमा मल्ल राजाहरूको भूमिका पनि हुन्थ्यो । यस्तो खालको राजनीति गर्ने क्षमता राख्ने राजाहरूलाई लाटोबुङ्गोजस्तै प्रस्तुत गर्नु इतिहाससम्मत कुरा होइन । र, संघर्षमा कुनै न कुनै पक्षको बिजय–पराजय त हुन्छ, पृथ्वीनारायण शाहको हातमा बिजय पर्यो, त्यो बेग्लै पक्ष हो । 

काठमाडौंका मल्ल राजाहरूलाई नेवार राजा र नेवार राजाहरूलाई हराएर पृथ्वीनारायण शाहले राज्यविस्तार गरेको भाष्य अस्पष्ट र भ्रमपूर्ण छ । ऐतिहासिक दृष्टिले नेपालको इतिहासमा राजा भएकाहरूलाई नेवार राजा वा गैरनेवार राजा भनेर छुट्याउन सकिन्न । यहाँ राज्यसत्ता कायम गर्ने राजाहरूमा एउटा साझा प्रवृत्ति आफूलाई यहीँको राजा मान्ने मात्रै नभएर हरेक दृष्टिले यहीँ घुलमिल भएर यहीँको पहिचान बनाउने गरेको पाइन्छ । मल्ल राजाहरूको सवालमा पनि यही लागू हुन्छ । यसअनुसार मल्लहरूलाई मात्र नभई यसअघिका जम्मै राजाहरूलाई नेवार राजा हुन् ।  

मल्लकालमा सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक, कला, वास्तुकला, मूर्तिकला, काष्ठकला, धातुकला, पौभा, जात्रा, गुठी, धार्मिक संस्कारहरू जेजति स्वरूपको विकास भयो त्यो पूर्वमध्यकालकै निरन्तरता हो । पूर्वमध्यकाल पनि प्राचीनकालको जगमा नै उभिएको ऐतिहासिक विरासत हो । स्वयं नेवार समुदायका अध्येताहरूले नै पनि नेपालभाषाको साहित्य विकास मल्लकालमा भएको देख्नु दुर्भाग्यपूर्ण हो । मल्लकालमा पाइने साहित्य परिपक्व र उत्कृष्ट देखिन्छ, यस्तो विकास एकै पटक मल्लकालमा हुनु संभव छैन । यस स्थितिमा आइपुग्न यसको लामो पृष्ठभूमि हुनुपर्दछ । नष्ट भइसक्नु र प्राप्त नभइनसक्नुलाई हुँदैनभएको भन्ठान्नु उचित होइन । यस अवस्थामा नेवार सभ्यताको निर्माणकाल भनेर मल्लकाललाई लिनु एकांकी दृष्टिकोण हो । यो इतिहासको सही बुझाई र मूल्याङ्कन होइन ।