बाढीले बगायो व्यवसाय, ऋण र पुनःस्थापनाको चुनौतीमा उद्यमी

काठमाडौं, असोज २८ । भोटेकोशी बाढीले घर, पसल र उद्योग मात्र बगाएन, वर्षौंको मेहनतबाट खडा गरिएका व्यवसाय, लगानी र रोजगारीसमेत संकटमा पारेको छ। बाढीबाट प्रभावित उद्यमी अहिले व्यवसाय पुनःसञ्चालन गर्न आवश्यक पुँजी, सुरक्षित स्थान, बैंकको ऋण र बजारको खोजीमा छन्। भौतिक संरचना पुनर्निर्माणसँगै व्यवसायीको आत्मविश्वास फर्काउनु पनि उत्तिकै चुनौतीपूर्ण बनेको छ। त्रिशूली बजारको ७० प्रतिशत क्षेत्र बगाएको व्यवसायीको भनाइ, विदुरमा एक हजारभन्दा बढी उद्योग तथा व्यवसाय प्रभावित भएकाे बताइएको छ ।
‘भोटेकोशी बाढीपछि व्यावसायिक प्रतिष्ठानको पुनःस्थापना र पुनर्निर्माण’ विषयमा आयोजित छलफलमा व्यवसायी, स्थानीय जनप्रतिनिधि, निजी क्षेत्रका प्रतिनिधि र बैंकिङ क्षेत्रका विज्ञले बाढीबाट प्रभावित व्यवसायलाई पुरानै अवस्थामा फर्काउन समन्वित प्रयास आवश्यक रहेको बताए। उनीहरूले राहत वितरणमा मात्र सीमित नभई उद्यमीलाई पुनःस्थापित गर्ने, लगानी जुटाउने, ऋणको व्यवस्थापन गर्ने र सुरक्षित स्थानमा व्यवसाय सञ्चालन गर्ने वातावरण बनाउनुपर्नेमा जोड दिए।

विपद जाेखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण ( एनडिआरआरएमए), इसिमाेड र प्रकाेप पूर्वतयारी सञ्जाल ( डिपिनेट) नेपालकाे आयाेजनामा भएकाे विपद जाेखिम न्यूनीकरण पाँचौं राष्ट्रिय सम्मेलनकाे दाेस्राे दिनमा भोटेकाेशी र त्रिशूली क्षेत्रको बाढी तथा विपद्पछि व्यवसायको पुनरुत्थान, क्षति मूल्याङ्कन, स्थानीय सरकार, बैङ्किङ क्षेत्र, र निजी क्षेत्रको भूमिकाबारे आयोजित प्यानल छलफल धेरै कुराहरू वक्ताहरूले उठाएका हुन् ।

वर्षौंको मेहनत एकै बाढीमा समाप्त
छलफलमा आफ्ना अनुभव सुनाउँदै नुवाकोटकि सुन व्यवसायी अनिला शाक्यले बाढीले व्यवसायमा पुर्‍याएको क्षति र त्यसपछि भोग्नुपरेका कठिनाइबारे बताइन्। वर्षौंको मेहनत र लगानीबाट तयार भएको व्यवसाय नष्ट भएपछि पुनःसञ्चालनका लागि आवश्यक स्रोत जुटाउनु प्रभावित उद्यमीका लागि ठूलो चुनौती बनेको उनको भनाइ थियो।
व्यवसाय सञ्चालनका लागि आवश्यक सामग्री, उपकरण र संरचना गुमेपछि पुनःसुरु गर्न थप लगानी चाहिन्छ। तर आम्दानीको स्रोत नै बन्द भएको अवस्थामा नयाँ लगानी जुटाउनु सहज छैन। व्यवसाय सञ्चालन गर्दै आएको ठाउँ नै बाढीले बगाएको वा क्षतिग्रस्त बनाएको अवस्थामा कहाँबाट फेरि काम सुरु गर्ने भन्ने अन्योलसमेत छ।
बाढीले त्रिशूली बजारको करिब ७० प्रतिशत क्षेत्र बगाएको व्यवसायीको भनाइ छ। बजारको ठूलो हिस्सा नष्ट भएपछि व्यवसायीले लगानी मात्र गुमाएका छैनन्, ग्राहक, बजार र नियमित आम्दानीको आधारसमेत गुमाएका छन्।
भाडामा लिइएको स्थानमा व्यवसाय सञ्चालन गर्नेले घरधनीसँगको सम्झौता, बाँकी भाडा र नयाँ स्थानको खोजीजस्ता समस्या भोगिरहेका छन्। आफ्नै संरचना भएका व्यवसायीलाई पनि पुनर्निर्माणका लागि आवश्यक स्रोत जुटाउन कठिन भइरहेको छ।

विदुरमा एक हजारभन्दा बढी व्यवसाय प्रभावित
विदुर नगरपालिकाकी उपप्रमुख प्रभा बोगटीले बाढीबाट नगर क्षेत्रका उद्योग तथा व्यवसायमा ठूलो क्षति पुगेको बताइन्। उनका अनुसार प्रारम्भिक अनुमानमा एक हजार ९७ भन्दा बढी उद्योग तथा व्यवसाय प्रभावित भएका छन्। क्षतिको अनुमानित रकम करिब चार अर्ब रुपैयाँ रहेको छ।
बाेगटीका अनुसार विदुर नगरपालिका नुवाकोट जिल्ला लगायतको सदरमुकाम पनि भएको र त्यसमा चाहिँ थुप्रै उद्योगतर्फ ८३७ वटा बढी दर्ता नै भएर सञ्चालनमा थिए भने बाणिज्य-व्यवसायतर्फ ३६३ वटा थियो। कुल १२ सयभन्दा बढी उद्योग-व्यवसाय रहँदै गर्दाखेरि बाढीले उद्योग र व्यवसायहरू जहाँ बढी थिए, त्यही ठाउँ नै बढी बगाएर बगरै बनाएको हुनाले यसले समग्र अर्थतन्त्रमा असर पारेको कुरा, उद्योग-व्यवसायमा असर पारेको कुरा छ।

बोगटीले प्रस्तुत गरेको विवरणले बाढीको असर व्यक्तिगत व्यवसायमा मात्र सीमित नरहेको देखाउँछ। व्यवसाय बन्द हुँदा त्यसमा आश्रित श्रमिकको रोजगारी, परिवारको आम्दानी र स्थानीय बजारको आर्थिक गतिविधिसमेत प्रभावित भएको छ।
स्थानीय तहले प्रभावित व्यवसायीको अवस्था पहिचान गरेर आवश्यकताअनुसार सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्ने आवश्यकता छलफलमा औँल्याइयो। क्षतिको यकिन विवरण संकलन गरी कुन व्यवसायलाई कस्तो सहयोग चाहिन्छ भन्ने आधारमा कार्यक्रम अघि बढाउनुपर्नेमा पनि जोड दिइयो।
बाेगटीले पूर्व सूचना दिइए पनि ठाउँ अनुसारको बाढीकाे निकटता र दूरीअनुसारकाे प्रभावभएको उल्लेख गर्दै,
"सूचना पुग्यो, चेतना पुगेन" भन्ने सन्देश छ भन्ने निष्कर्षमा मेरो गम्भीर असहमति छ, फरक मत छ।"
बागटीले अगाडि भनिन्- "यस पटक सूचना र बाढी सँगसँगै आएको थियो। हामीले प्रभावित क्षेत्र, जस्तै तल्लो तटीय—या मुग्लिन होस्, धादिङ होस्, त्यहाँ मानवीय क्षति कम छ। त्यो सरकारले दिन खोजेको सूचना सही ढङ्गले पुग्यो। तर रसुवा र नुवाकोटको सन्दर्भमा हामीले यो निष्कर्ष निकाल्यौँ भने त्यहाँका पब्लिकहरूलाई न्याय मिल्दैन, यो मैंले त्यो प्रभावित क्षेत्रको हिसाबले भनेँ। मेरो मोबाइलमा अहिले पनि सरकारको तर्फबाट आएको सूचना छ, करिब १० बजेको आसपासमा आएको छ। र, फेरि हामीले सूचना सम्प्रेषण गर्दाखेरि कसरी गरेका थियौँ भन्दाखेरि "बाढी आयो, पोहोर जस्तै आयो" भनेका थियौँ । कुन हदसम्मको बाढी? किनभने त्रिशूली नदीलाई हेरेर हुर्किएका हामीहरू बाढी सधैँ नै बर्खामा आइराख्थ्यो, त्यो हामीले हाम्रो तर्फबाट (म पनि सरकारको एउटा जिम्मेवार ठाउँमा भएको हिसाबले) हामीले सही ढङ्गले हाम्रो सूचनाहरूलाई ग्राउन्डमा लान नसकेको हो। यस्ताे निष्कर्ष ननिकालौँ भन्न चाहन्छु।"

ऋण बाँकी, व्यवसाय समाप्त
नेपाल उद्योग वाणिज्य महासंघका प्रतिनिधि राजकुमार कार्कीले विपद्बाट व्यवसाय नष्ट भए पनि बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट लिएको ऋणको दायित्व बाँकी रहने समस्यातर्फ ध्यानाकर्षण गराए। व्यवसाय सञ्चालनका लागि ऋण लिएका उद्यमीले बाढीबाट सम्पत्ति र आम्दानी दुवै गुमाउँदा पुरानो ऋण तिर्न र नयाँ लगानी जुटाउन दोहोरो दबाब झेल्नुपरेको छ।
कार्कीले भने, "अहिले ठ्याक्कै भन्दा मलाई सतही जस्तो लाग्छ—बैङ्कको कर्जाहरू मात्रै मिनाहा गरिदिनुस्, अथवा यसलाई सहुलियतपूर्ण बनाइदिनुस् (मिनाहा त हामीले भन्न मिलेन, सहुलियतपूर्ण गरिदिनुस्, समय थपिदिनुस्)। बिमा जसले गर्नुभएको छ, बिमाको तुरुन्त भुक्तानी गरिदिनुस्। अथवा हामीले उहाँहरूलाई अहिले सबभन्दा पहिला मनोबल उठाउनुपर्छ। र यो त बिमा भएका विषयको कुरा भयो, बैङ्कको लोन लिइएका विषयको कुरा भयो, साना व्यवसायीहरूको स्थिति अझ भयावह छ। त्यसकारण हामी सबैले मिलेर एउटा बास्केटमा, राष्ट्र निर्माणको निम्ति, उहाँहरू पनि हाम्रै मानिसहरू हुन् र हिजो जस्तै लेभलमा ल्याउनको निम्ति, अझ सशक्त ढङ्गले ल्याउनको निम्ति सम्पूर्ण चिजहरूलाई एउटा बास्केटमा राखेर विभिन्न सेक्टरहरूले आ-आफ्नो जिम्मेवारीपूर्वक काम गर्नुपर्छ
व्यवसाय सञ्चालनका लागि लिइएको ऋण तिर्ने आधार आम्दानी हो। तर बाढीले व्यवसाय नै समाप्त पारेपछि आम्दानीको स्रोत बन्द भएकाे छ। यस्तो अवस्थामा पुरानै तालिकाअनुसार ऋण तिर्नुपर्ने दबाबले व्यवसाय पुनःसञ्चालन गर्ने सम्भावना कमजोर हुन सक्छ।
कार्कीले प्रभावित निजी क्षेत्रलाई पुनःउत्थानमा सहभागी गराउनुपर्ने र व्यवसायीको आत्मविश्वास फर्काउने वातावरण बनाउनुपर्नेमा जोड दिए। निजी क्षेत्रलाई राहतको प्राप्तकर्ता मात्र नभई पुनर्निर्माण र आर्थिक पुनःस्थापनाको रणनीतिक साझेदारका रूपमा लिनुपर्ने उनको भनाइ थियो।
व्यवसायीलाई पुनःस्थापित गर्न नसकिए स्थानीय उत्पादन, व्यापार र रोजगारीमा दीर्घकालीन असर पर्ने भएकाले सरकार, बैंक तथा वित्तीय संस्था र निजी क्षेत्रबीच सहकार्य आवश्यक रहेको छलफलमा औँल्याइयो।

सहुलियत ऋण र जोखिम बाँडफाँटको आवश्यकता
बैंकिङ क्षेत्रका प्रतिनिधि उपेन्द्र पौडेलले विपद्बाट प्रभावित व्यवसाय पुनःसञ्चालनका लागि सहुलियतपूर्ण कर्जा, धितोसम्बन्धी लचकता, पुनर्कर्जा तथा जोखिम बाँडफाँटको व्यवस्था महत्त्वपूर्ण हुने बताए।
बाढीमा सम्पत्ति गुमाएका व्यवसायीसँग नयाँ ऋण लिन आवश्यक धितो नहुन सक्छ। आम्दानीको स्रोत बन्द हुँदा उनीहरूको ऋण तिर्ने क्षमता पनि कमजोर हुन्छ। यस्तो अवस्थामा सामान्य बैंकिङ प्रक्रियाबाट मात्रै ऋण उपलब्ध गराउँदा सबै प्रभावित व्यवसायीले सहयोग पाउन नसक्ने जोखिम रहन्छ।
पौडेलले उठाएको वित्तीय सहयोगको विषयले प्रभावित व्यवसायलाई पुनःसञ्चालन गर्न ऋण उपलब्ध गराउने मात्र नभई ऋण लिने र तिर्ने प्रक्रियालाई विपद्पछिको अवस्थाअनुकूल बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखाउँछ।
सहुलियतपूर्ण ऋण उपलब्ध गराउनुका साथै पुरानो ऋणको पुनर्तालिकीकरण, किस्ता भुक्तानीमा आवश्यक सहजीकरण र बैंक तथा व्यवसायीबीच समन्वय गर्न सके उद्यमीलाई पुनःउभिन सहयोग पुग्न सक्छ। विपद्को जोखिमलाई ध्यानमा राखेर ऋण प्रवाह र व्यवसाय सञ्चालनसम्बन्धी नीतिमा सुधार गर्नुपर्ने विषय पनि छलफलमा उठाइयो।
पाैडेलले अगाडि भने, "उद्यमीहरूले पनि अब 'आजको दिनमा हाम्रो सबै गइसक्यो, हामी चाहिँ अब खतम भयौँ' भनेर हात हतियार छाड्नुहुँदैन। र बैङ्करहरूले पनि 'सबै खतम भइहाल्यो, अब हामीले केही गर्न सक्दैनौँ, जति सकिन्छ त्यति असुलउपर गरौँ' भन्ने मानसिकताबाट माथि उठ्नुपर्छ। आजको दिनमा आएर बैङ्करको बैङ्कर र उद्यमीको सम्बन्ध भनेको उद्यमीको चाहिँ एउटा बढाउने स्किल छ, उसको चाहिँ लगानी छ, त्यसलाई चाहिँ सपोर्ट गर्नुपर्छ। बिजनेस रिभाइभ गर्नका लागि सपोर्ट के गर्न सकिन्छ ? दिनु पर्छ । र, उद्यमीहरूले पनि फेरि 'होइन, म लड्छु, म फेरि गर्छु' भनेर अगाडि बढ्नु पर्छ। कहिलेकाहीँ शून्य स्थितिबाट पनि फेरि माथि गएका केसहरू, उदाहरणहरू चाहिँ छन्।" 

नगद सहयोगले मात्रै पुग्दैन
बाढी प्रभावित व्यवसायीलाई तत्काल नगद सहयोग र उपकरण उपलब्ध गराउने विषय पनि छलफलमा उठ्यो। दसैँअघि प्रभावितलाई एक लाख रुपैयाँ नगद सहयोग उपलब्ध गराउने योजना रहेको उल्लेख भए पनि उक्त सहयोग वितरण भइसकेको पुष्टि उपलब्ध विवरणबाट हुँदैन।
तत्कालको नगद सहयोगले व्यवसायीलाई केही आवश्यक सामग्री खरिद गर्न वा आधारभूत खर्च धान्न मद्दत गर्न सक्छ। तर ठूलो लगानीमा सञ्चालन भएका व्यवसायलाई पुनःसुरु गर्न त्यतिले मात्रै पर्याप्त नहुन सक्छ। व्यवसायअनुसार आवश्यक मेसिन, औजार, कच्चा पदार्थ, पसल वा कार्यस्थल र सञ्चालन पुँजीको व्यवस्थापन पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
क्षतिको प्रकृति र व्यवसायको आकारअनुसार सहयोगको फरक ढाँचा बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ। साना पसल, घरेलु उद्योग, सेवा व्यवसाय र ठूला उद्योगको आवश्यकता समान हुँदैन। त्यसैले एउटै किसिमको सहयोग सबैका लागि प्रभावकारी नहुन सक्छ।

सुरक्षित स्थान र बजारको खोजी
बाढीबाट प्रभावित व्यवसायलाई पुनःस्थापित गर्दा पुरानै स्थानमा फर्काउने वा सुरक्षित ठाउँमा सार्ने भन्ने विषय पनि महत्त्वपूर्ण छ। जोखिमयुक्त क्षेत्रमा व्यवसाय पुनःनिर्माण गर्दा भविष्यमा फेरि बाढी वा पहिरोबाट क्षति हुने सम्भावना रहन्छ। त्यसैले पुनर्निर्माणको योजना बनाउँदा विपद् जोखिमलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने छलफलमा औँल्याइयो।
तर सुरक्षित स्थानमा व्यवसाय सार्नु भनेको संरचना मात्रै सार्नु होइन। व्यवसायसँग जोडिएको ग्राहक समूह, बजार, आपूर्ति प्रणाली, यातायात, श्रमिक र स्थानीय आर्थिक सम्बन्ध पनि विचार गर्नुपर्छ। उपयुक्त स्थान र आवश्यक पूर्वाधारको व्यवस्था नगरी व्यवसाय सार्दा पुनःसञ्चालन झन् कठिन हुन सक्छ।
स्थानीय तह, निजी क्षेत्र र बैंक तथा वित्तीय संस्थाले प्रभावित व्यवसायको विवरण संकलन गरेर प्राथमिकता निर्धारण गर्नुपर्ने देखिन्छ। कुन व्यवसाय तत्काल सञ्चालन गर्न सकिन्छ, कुनलाई उपकरण चाहिन्छ, कुनलाई सहुलियत ऋण आवश्यक छ र कुनलाई सुरक्षित स्थानको व्यवस्था गर्नुपर्छ भन्ने आधारमा सहयोगको योजना बनाउन सकिन्छ।

पुनःस्थापनाको केन्द्रमा उद्यमी
छलफलमा उठेका विषयले बाढीपछिको पुनःस्थापना भत्किएका संरचना बनाउनु वा राहत सामग्री वितरण गर्नुमा मात्र सीमित नहुने स्पष्ट पारेका छन्। व्यवसाय पुनःसञ्चालन नहुँदासम्म उद्यमीको आम्दानी फर्किँदैन, रोजगारी सिर्जना हुँदैन र स्थानीय बजार पनि सामान्य अवस्थामा आउन सक्दैन।
प्रभावित व्यवसायीलाई पुरानो ऋणको व्यवस्थापनमा सहजीकरण गर्ने, नयाँ लगानीको बाटो खोल्ने, आवश्यक उपकरण उपलब्ध गराउने, सुरक्षित कार्यस्थलको व्यवस्था गर्ने र बजारसँग पुनःजोड्ने काम एकअर्कासँग सम्बन्धित छन्। यी पक्षलाई अलग-अलग रूपमा हेर्दा पुनःस्थापनाको प्रक्रिया प्रभावकारी नहुन सक्छ।
सरकार, स्थानीय तह, बैंक तथा वित्तीय संस्था र निजी क्षेत्रबीच समन्वय गरेर प्रभावित व्यवसायको वास्तविक आवश्यकता पहिचान गर्न सके पुनःउत्थानका कार्यक्रम बढी प्रभावकारी हुन सक्छन्। बाढीले गुमाएको भौतिक सम्पत्ति पुनर्निर्माण गर्नु आवश्यक छ, तर त्यससँगै उद्यमीको आत्मविश्वास, रोजगारी र आर्थिक गतिविधि फर्काउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
बाढीबाट प्रभावित व्यवसायलाई पुनःसञ्चालन गर्न सहज वातावरण बनाउनु नै प्रभावित क्षेत्रको आर्थिक पुनःस्थापनाको आधार हो।