युरोपको लूले सम्झायो गुटेरेसको हिमालय चेतावनी

काठमाडौं, असार १६ । सन् २०२६ को जुन महिनाले युरोपलाई चरम गर्मीको चपेटामा पार्यो। स्पेन, फ्रान्स, इटाली, पोर्चुगल, जर्मनी, बेलायतदेखि बाल्कन क्षेत्रसम्म तापक्रम ४० डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि पुग्यो। धेरै सहरमा दशकौँ पुराना तापक्रमका कीर्तिमान भंग भए। विद्यालय बन्द भए, बाहिरी काममा प्रतिबन्ध लगाइयो, रेल सेवा प्रभावित भयो, जंगलमा डढेलो फैलियो र अस्पतालहरूमा गर्मीका कारण बिरामीको चाप बढ्यो।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार यो कुनै सामान्य गर्मी होइन। यो जलवायु परिवर्तनका कारण तीव्र बन्दै गइरहेको 'हीटवेभ' अर्थात् अत्यधिक गर्मीको लहर हो। विश्व मौसम संगठन (डब्लुएमओ, युरोपेली जलवायु सेवा तथा विभिन्न अनुसन्धान संस्थाले यस्तो प्रकारको चरम गर्मी अब अपवाद होइन, भविष्यको नयाँ सामान्य अवस्था बन्दै गएको चेतावनी दिएका छन्। याे सन्दर्भमा अब अनुकूलन प्रणालीलाई महत्त्व दिएर अगाडि बढ्नु बाहेककाे उपाय छैन । यद्यपि, बेलायत आज जाेडाेकाे महसुस भईसकेकाे र अन्यत्र गर्मीमा केही कम भएकाे बताइन्छ ।

युरोप किन यति धेरै तातिरहेको छ?
यसपटक युरोपमा गर्मी बढ्नुका पछाडि दुई प्रमुख कारण छन्। पहिलो, तत्कालीन मौसमीय प्रणाली र दोस्रो, दीर्घकालीन जलवायु परिवर्तन।
मौसमविद्हरूका अनुसार युरोपमाथि 'ओमेगा ब्लक' भनिने उच्च वायुडाेमको प्रणाली लामो समयसम्म स्थिर रह्यो। यसले उत्तर अफ्रिकाको सहारा मरुभूमिबाट तातो हावा युरोपतर्फ तान्यो। सामान्य अवस्थामा आउने चिसो हावालाई यो प्रणालीले रोकिदिँदा तातो हावा लगातार एउटै क्षेत्रमा थुनियो र तापक्रम दिनप्रतिदिन बढ्दै गयो।
तर यो सम्पूर्ण कारण भने होइन। पृथ्वीको औसत तापक्रम औद्योगिक क्रान्तियता करिब १.३ डिग्री सेल्सियसले बढिसकेको छ। त्यसैले पहिले पनि हुने प्राकृतिक गर्मी अहिले धेरै तीव्र र लामो समयसम्म रहने भएको छ। वैज्ञानिकहरूको अन्तर्राष्ट्रिय समूह वल्ड वेदर एट्रिब्युशन (डब्लुडब्लुए) ले अहिलेको युरोपेली गर्मी जलवायु परिवर्तनबिना लगभग असम्भव हुने निष्कर्ष निकालेको छ।

विश्वमै सबैभन्दा छिटो तातिरहेको महादेश
धेरैलाई लाग्न सक्छ कि सबैभन्दा बढी गर्मी अफ्रिका वा मध्यपूर्वमा हुन्छ। तर तापक्रम बढ्ने गति भने युरोपमा सबैभन्दा तीव्र छ।
विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) का अनुसार युरोपको औसत तापक्रम विश्वको औसतभन्दा करिब दोब्बर गतिले बढिरहेको छ। यसको पछाडि धेरै कारण छन्।
आर्कटिक क्षेत्रमा हिउँ र बरफ तीव्र रूपमा पग्लिँदा पृथ्वीको सतहले सूर्यको ताप बढी सोस्न थालेको छ। यसको प्रभाव युरोपसम्म फैलिएको छ। अर्कोतर्फ, युरोपले वायु प्रदूषण उल्लेखनीय रूपमा घटाएको छ। यसले मानव स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पारे पनि पहिले सूर्यको किरण रोक्ने एरोसोल (Aerosol) कण घटेकाले जमिनमा पुग्ने ताप बढेको वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।
यसका साथै लामो समयसम्म वर्षा नहुँदा माटो सुक्छ। सुक्खा माटोले पानी वाष्पीकरणमा ऊर्जा खर्च नगरी सिधै तापक्रम बढाउने भएकाले गर्मी अझ चर्को बन्छ।

इतिहासले के भन्छ?
युरोपले यसअघि पनि धेरै घातक गर्मीका लहरहरू भोगेको छ। सन् २००३ को गर्मीलाई आधुनिक युरोपको सबैभन्दा ठूलो प्राकृतिक प्रकोपमध्ये एक मानिन्छ। त्यस वर्ष फ्रान्स, इटाली, स्पेन, जर्मनीलगायतका देशमा करिब ७० हजारभन्दा बढी मानिसको मृत्यु भएको अनुमान गरिएको थियो। अधिकांश मृत्यु वृद्धवृद्धा, दीर्घरोगी तथा एक्लै बस्ने व्यक्तिहरूको भएको थियो।
त्यसपछि पनि सन् २०१९, २०२२ र २०२३ मा युरोपले लगातार रेकर्ड तोड्ने गर्मी अनुभव गर्‍यो। सन् २०२२ मा प्रकाशित एक अध्ययनले गर्मीका कारण ६० हजारभन्दा बढी व्यक्तिको मृत्यु भएको देखाएको थियो। अहिले सन् २०२६ मा देखिएको गर्मीले ती रेकर्डसमेत चुनौती दिएकाे छ।
अहिलेसम्म सार्वजनिक भएका प्रारम्भिक तथ्यांक अनुसार युरोपमा जुन २१ यता फैलिएको भीषण लू (Heatwave) का कारण १,३०० भन्दा बढी अतिरिक्त मृत्यु भएको विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) ले जनाएको छ। यो संख्या अझ बढ्न सक्ने चेतावनी पनि दिइएको छ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार यदि हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउन नसकिए आगामी दशकहरूमा अहिलेको जस्तो गर्मी अझ धेरै पटक दोहोरिनेछ।

जनजीवनमा परेको असर
गर्मीको सबैभन्दा ठूलो असर जनस्वास्थ्यमा परेको छ। फ्रान्स, स्पेन, इटाली र पोर्चुगलका अस्पतालमा 'हीट स्ट्रोक', निर्जलीकरण, मुटु तथा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या भएका बिरामीको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ।
धेरै देशले विद्यालय बन्द गरेका छन्। निर्माण, कृषि र सडकमा गरिने काम दिउँसो रोक्ने निर्णय गरिएको छ। कतिपय रेलमार्गमा अत्यधिक तापका कारण लिक (रेल) बांगिने जोखिम बढेपछि रेलको गति घटाइएको छ। विद्युत् खपत अत्यधिक बढ्दा केही क्षेत्रमा ऊर्जा आपूर्तिमा पनि दबाब परेको छ।
स्पेन, ग्रीस, इटाली र फ्रान्सका जंगलमा डढेलो फैलिएको छ। हजारौँ हेक्टर वन नष्ट भएका छन् भने सयौँ परिवार सुरक्षित स्थानमा सारिएका छन्।
युरोपका धेरै घरहरू चिसो मौसमलाई ध्यानमा राखेर निर्माण गरिएका छन्। त्यसैले त्यहाँ एयर कन्डिसनर (एसी) को प्रयोग अमेरिकाको तुलनामा निकै कम छ। पंखा चलाउँदा पनि ताताे हावा नै आएकाेले अवस्था निकै तनावपूर्ण रहेकाे एक नेपाली युवाले बताए । यही कारण अत्यधिक गर्मीले मानिसहरूलाई घरभित्रै पनि असुरक्षित बनाएको छ।

अन्य महादेशमा किन त्यति धेरै प्रभाव देखिएन?
धेरैको मनमा उठ्ने प्रश्न यही हो—यदि जलवायु परिवर्तन विश्वव्यापी हो भने युरोप मात्र किन यति धेरै प्रभावित भयो?
वास्तवमा अमेरिका पनि गर्मीबाट प्रभावित भएको छ। टेक्सास, एरिजोना, नेभाडा, फ्लोरिडा तथा मध्य र पूर्वी अमेरिकाका धेरै राज्यमा प्रत्येक वर्ष अत्यधिक गर्मी देखिन्छ। तर त्यहाँका घर, कार्यालय, विद्यालय, अस्पताल र सार्वजनिक यातायात प्रणाली लामो समयदेखि यस्ता तापक्रमका लागि तयार छन्। अधिकांश भवनमा एयर कन्डिसनर अनिवार्यजस्तै छ।
युरोपमा भने ऐतिहासिक रूपमा मौसम समशीतोष्ण रहँदै आएको थियो। त्यसैले त्यहाँका मानिस तथा पूर्वाधार यस्तो चरम गर्मी सहन तयार छैन। अर्को महत्त्वपूर्ण कारण के हो भने, अहिलेको गर्मी सामान्य अवस्थाभन्दा १० देखि १५ डिग्री सेल्सियससम्म बढी पुगेको छ, जसले यसलाई असाधारण बनाएको हो।
अर्कोतर्फ, अफ्रिका र मध्यपूर्वमा तापक्रम धेरै भए पनि त्यहाँका मानिस, भवन निर्माण शैली र दैनिक जीवन लामो समयदेखि गर्मीअनुकूल विकसित भएका छन्। त्यसैले समाचारमा युरोपको जस्तो 'असामान्य' घटनाका रूपमा कम देखिन्छ। तर यसको अर्थ ती क्षेत्र जलवायु परिवर्तनबाट सुरक्षित छन् भन्ने होइन। उनीहरू पनि खडेरी, पानीको अभाव र मरुभूमीकरणजस्ता गम्भीर समस्यासँग जुधिरहेका छन्।

गुटेरेसको हिमालय चेतावनी
वर्तमान संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव एन्टाेनियाे गुटेरस ले २०२३ अक्टोबर २९ देखि नोभेम्बर १ सम्म नेपालको औपचारिक भ्रमण गरेका थिए । भ्रमणका क्रममा उनले काठमाडौंसँगै सगरमाथा क्षेत्र र अन्नपूर्ण आधार शिविर पुगेर जलवायु परिवर्तनका प्रत्यक्ष असर अवलोकन गरेका थिए ।
त्यतिबेला उनले विश्व समुदायलाई निकै शक्तिशाली सन्देश दिंदै "विश्वका छाना ढल्दै छन्, जलवायु परिवर्तनको यो विनाशकारी अवस्थालाई रोक्नुपर्छ" भनेका थिए । अर्थात, महासचिव गुटेरसले हिमालयमा देखिएको संकटको चेतावनी दिएकाे विश्वमा फरक शैलीमा देखिन थालेकाे छ ।
अहिले युरोपको अत्यधिक गर्मीका रूपमा पनि प्रत्यक्ष देखिन थालेको छ ।

नेपालले पछिल्ला ३० वर्षमा आफ्नो करिब एक-तिहाइ हिउँ गुमाइसकेको अवस्था छ। पछिल्लो दशकमा नेपालका हिमनदी पग्लिने गति अघिल्लो दशकको तुलनामा ६५ प्रतिशत बढी रहेको छ। पर्वतारोहणमा जाने पर्वताराेहीहरूले पनि पहिले कहिल्यै नदेखिएको ठाउँमा पानी बग्न थालेकाे देखिन थालेकाे अनुभव व्यक्त गरेका छन् ।
हिमालयका हिमनदीहरूले एक अर्बभन्दा बढी मानिसलाई ताजा पानी उपलब्ध गराउँछन्। यदि ती तीव्र रूपमा पग्लिरहे भने त्यसको असर नेपालमा मात्र होइन, सम्पूर्ण दक्षिण एसियामा पर्ने देखिन्छ ।

गुटेरसले नेपालको संसद्लाई सम्बोधन गर्दै धनी औद्योगिक राष्ट्रहरूलाई जलवायु वित्त (क्लाइमेट फाइनान्स) बढाउन, जीवाश्म इन्धनको प्रयोग घटाउन र हिमाली तथा विकासोन्मुख देशहरूलाई क्षति तथा नोक्सानीका लागि सहयोग गर्न पनि आग्रह गरेका थिए ।

जलवायु परिवर्तनले किन बढाइरहेको छ यस्ता विपद्?
वैज्ञानिकहरूका अनुसार जलवायु परिवर्तनको मुख्य कारण मानव गतिविधि हो। औद्योगिक क्रान्तिपछि कोइला, पेट्रोलियम र प्राकृतिक ग्यासको अत्यधिक प्रयोग, वन विनाश तथा औद्योगिक उत्सर्जनका कारण वायुमण्डलमा कार्बन डाइअक्साइड, मिथेन र नाइट्रस अक्साइडजस्ता हरितगृह ग्यासको मात्रा निरन्तर बढिरहेको छ।
यी ग्यासहरूले पृथ्वीबाट अन्तरिक्षतर्फ फर्किनुपर्ने तापलाई वायुमण्डलमै थुनेर राख्छन्। परिणामस्वरूप पृथ्वीको औसत तापक्रम बढ्दै जान्छ। तापक्रम बढेपछि मौसम प्रणालीमा असन्तुलन आउँछ, जसले अत्यधिक गर्मी, भीषण वर्षा, खडेरी, बाढी, डढेलो र शक्तिशाली आँधीबेहरीजस्ता चरम मौसमी घटनाहरूको आवृत्ति र तीव्रता बढाउँछ।
संयुक्त राष्ट्रसंघीय जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी अन्तरसरकारी प्यानल (आइपिसिसि) ले पनि आफ्नो पछिल्लो मूल्याङ्कन प्रतिवेदनमा मानव गतिविधिका कारण पृथ्वी तातिरहेको र यही कारणले विश्वभर चरम मौसमी घटनाहरू बढिरहेको स्पष्ट उल्लेख गरेको छ।

नेपालका लागि यसबाट के पाठ?
कतिपयलाई लाग्न सक्छ—युरोपमा गर्मी बढ्यो, नेपालसँग यसको के सम्बन्ध?
वास्तवमा नेपाल पनि जलवायु परिवर्तनबाट सबैभन्दा बढी जोखिममा रहेका मुलुकमध्ये एक हो। यहाँ हिमालको हिउँ र हिमनदीहरू तीव्र रूपमा पग्लिरहेका छन्। हिमताल फुट्ने जोखिम बढिरहेको छ। मनसुन अनियमित बन्दै गएको छ। एकातिर छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा भएर बाढी र पहिरो निम्तिने गरेको छ भने अर्कोतिर लामो समयसम्म वर्षा नहुँदा खडेरी बढ्न थालेको छ। निरन्तर भईरहेकाे काेप सम्मेलनमा सहभागी हुने नेपालका प्रतिनिधिहरूले नेपालकाे हिमालको हिउँ र हिमनदीहरू तीव्र रूपमा पग्लिरहेकाे समस्याका कुरा विश्व समुदायलाई सुनाउने गरेका छन् तर याे कुरा विश्व समुदायले वास्ता गरेजस्तो देखिंदैन ।

पछिल्ला केही वर्षयता नेपालको तराई क्षेत्रमा पनि गर्मीको लहर 'लू' (हिटवेभ) पहिलेभन्दा धेरै तीव्र र लामो समयसम्म रहने गरेको छ। बाँके, बर्दिया, धनुषा, महोत्तरी, रौतहट, सर्लाही, कपिलवस्तु र आसपासका जिल्लामा तापक्रम ४० डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि पुग्ने क्रम बढ्दो छ। यसले कृषि, श्रमिक, बालबालिका र ज्येष्ठ नागरिकलाई विशेष जोखिममा पारेको छ।
अब समाधान के?
जलवायु परिवर्तनको असर पूर्ण रूपमा रोक्न तत्काल सम्भव छैन। तर यसको गति कम गर्न तथा अनुकूलन प्रणालीको विकास गर्न भने सकिन्छ। त्यसका लागि जीवाश्म इन्धनको प्रयोग घटाउने, नवीकरणीय ऊर्जामा लगानी बढाउने, वन संरक्षण गर्ने, हरितगृह ग्यास उत्सर्जन कम गर्ने तथा जलवायु अनुकूल विकासलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता छ।
त्यसैगरी, अत्यधिक गर्मीबाट जोगिन सरकारले प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली, 'हीट एक्शन प्लान', शीतल सार्वजनिक स्थल (कूलिङ सेन्टरहरू), सुरक्षित खानेपानीको व्यवस्था र स्वास्थ्य सेवा तयारीलाई प्राथमिकता दिन आवश्यक छ। नागरिकले पनि अत्यधिक गर्मीमा बाहिरको गतिविधि सीमित गर्ने, पर्याप्त पानी पिउने र ज्येष्ठ नागरिक तथा बालबालिकाको विशेष हेरचाह गर्ने बानी अपनाउनुपर्छ।

एक समय चिसो मौसमका लागि परिचित युरोप आज अत्यधिक गर्मीबाट आक्रान्त छ। यसले एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ—जलवायु परिवर्तन कुनै भविष्यको समस्या होइन, यो अहिलेको यथार्थ हो।
आज युरोपमा देखिएको गर्मी, भोलि एशियामा बाढी, अफ्रिकामा खडेरी, अमेरिकामा डढेलो वा नेपालमा हिमताल विस्फोटका रूपमा देखिन सक्छ। स्थान फरक भए पनि मूल कारण एउटै हो—मानवजन्य जलवायु परिवर्तन।
यदि विश्वले अहिले नै हरितगृह ग्यास उत्सर्जन नियन्त्रण गर्न ठोस कदम चाल्न सकेन भने, भविष्यमा यस्ता चरम मौसमी घटना अझ बारम्बार, अझ घातक र अझ महँगा साबित हुनेछन्। युरोपको यो गर्मी केवल एउटा मौसमी घटना होइन, सम्पूर्ण मानव सभ्यताका लागि प्रकृतिले दिएको गम्भीर चेतावनी पनि हो।