य:मरि पुन्हि : नेवार समुदायको मिठास, संस्कार र समृद्धिको पर्व

काठमाडौं, मंसिर १८ ।काठमाडौं उपत्यकामा बसोबास गर्ने नेवार समुदायको महत्वपूर्ण पर्वमध्ये य:मरि पुन्हि एक विशिष्ट सांस्कृतिक, धार्मिक र पाक परम्परा मिसिएको उत्सव हो। हरेक वर्ष मार्ग पूर्णिमाका दिन भित्र्याइने यो पर्व मूलतः धान कटनीपछिको कृतज्ञता, समृद्धि कामना र पारिवारिक एकताको प्रतीक मानिन्छ। ‘य:’ अर्थात् “मन पर्ने” र ‘मरी’ अर्थात् रोटी, —यी दुई शब्दबाट बनेको य:मरी मीठो परिकार मात्र नभई समुदायको पहिचानसँग गाँसिएको सांस्कृतिक धरोहर हो। “य:मरि ” चामलको मिहिन पिठोबाट बनाइन्छ ।

य:मरि पुन्हि नेवारहरूको आर्थिक–कृषिक जीवनशैलीसँग प्रत्यक्ष जोडिएको पर्व मानिन्छ। पहिले–पहिले उपत्यकाका अधिकांश नेवार परिवार कृषिमा निर्भर थिए। धान भित्र्याएर भण्डारण गरेपछि प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता व्यक्त गर्दै, परिवार र कुल–देवतालाई चोखो–मिठो परिकार चढाउने परम्परासँगै य:मरी पुन्हि मनाउने चलन बसेको हो। यस दिन राति पूर्णिमाको चन्द्रमा उदाएपछि घर–घरमा य:मरिहरू पकाइन्छन् र विशेष प्रसादसँगै देवदेवतामा अर्पण गरिन्छ।

य:मरि तयार गर्ने प्रक्रियामा नेवारहरूकाे कुशलता, समय व्यवस्थापन र सामूहिकता देख्न सकिन्छ। चामलको पिठो तताएर बनाइने आटोलाई लम्बेतान स्वरूपमा गोज्दै भित्र चाकु-तीलकाे मिश्रण, खुवा हालिन्छ। यसरी तयार पारिएको य:मरिलाई बाफमा पकाइन्छ, जसले परिकारलाई स्वास्थ्यवर्द्धक बनाउँछ। केही स्थानमा दाल, मासु वा विभिन्न आधुनिक भरूवाकाे रूपमा राख्ने चलन पनि बढ्दो छ, तर परम्परागत चाकु–खुवाको य:मरि नै सबैभन्दा लोकप्रिय मानिन्छ।

धार्मिक पक्षले हेर्दा, यो पर्व कुबेर र अलका महादेवलाई समर्पित मानिन्छ। धन–सम्पत्तिका देवता कुबेरलाई विशेष प्रसाद चढाइने भएकाले यस दिनलाई धन–समृद्धिको पर्व पनि भनिन्छ। नेवार समुदायमा विश्वास छ—य:मरि चढाएर पूजा गर्दा घरमा धनधान्य वृद्धि हुन्छ, पारिवारिक सुख–शान्ति रहन्छ, र रोग–व्याधि दूर हुन्छ। त्यसैले स–साना बालबालिकालाई समेत य:मरि अनिवार्य रूपमा खुवाइन्छ, जसलाई स्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना मानिन्छ।

साँस्कृतिक अर्थमा य:मरी पुन्हि पारिवारिक एकताको समय हो। परिवारका सबै सदस्य एकै ठाउँ भेला भएर य:मरि बनाउने र मिलिजुलि खाने वातावरणले सामाजिक निकटता बढाउँछ। विशेषगरी बालबालिकाका लागि यो रमाइलो र सर्जनात्मक पर्व पनि हो । बालबालिकाहरू साँझ छिमेकि घर घरमा गई “य:मरि च्वाम्मु, उके दुने ह्याम्मु” भन्दै माग्न जाने चलन पनि छ ।

समयसँगै य:मरी पुन्हि उपत्यकाबाहिर पनि लोकप्रिय बन्न थालेको छ। पहिले नेवार बस्तीमा मात्र सीमित यो पर्व आज देशभरका शहरहरूमा मनाइने, खाइने गरेको छ। क्याफे र रेस्टुरेन्टहरूले पनि य:मरिलाई आधुनिक स्वादसँग मिसाएर प्रस्तुत गर्न थालेका छन्, जसले परिकारलाई नयाँ पुस्तामा झन् लोकप्रिय बनाएको छ।

अन्ततः, य:मरी नेवारमा मात्र सिमित नभई अन्य समुदायमा पनि फैलिएको छ । यसले कृषि, धर्म, परिवार र परम्परालाई एकै थालमा पस्किने परिकार जस्तै, समाजलाई जोड्ने महत्वपूर्ण सेतुको काम गर्छ। यस्तो अनन्त परम्पराले नेपाललाई सांस्कृतिक रूपमा अझ समृद्ध बनाइरहेको छ।