आजको तीज: भाेटेकाेशी बाढीले थामेको उत्सवको स्वर

आज तीज। काठमाडौंका महिलाहरू रातो सारी, हरियो पोते र चुरामा सजिएका छन्। शिव–पार्वतीको पूजा भइरहेको छ। व्रत बस्नेहरू व्रतमा छन्। दिदीबहिनी र साथीसङ्गीबीच भेटघाट पनि भइरहेको छ।
तर अघिल्ला वर्षको जस्तो तीजको स्वर छैन। काठमाडौंका टोल–टोलमा तीजका गीत स्पिकरमा घन्किएका छैनन्। मखनकाे पशुपति मन्दिरमा तथा हनुमानढोका परिसरमा स्पिकरमा गीत घन्काएर नाच्नेकाे ताँती हुन्थ्यो । बसन्तपुरसम्मनै झुरूप्प झुरूप्प समूह बनाएर नाच्नेहरू त कतिकति । तर, याे वर्ष त्याे माहाैल छैन ।
तीज आउनुभन्दा एक–डेढ महिनाअघिदेखि नै सुरु हुने दरका कार्यक्रमहरूको चहलपहल पनि यसपालि निकै कम छ। विगतमा विभिन्न संघसंस्था, महिला समूह, सहकारी, राजनीतिक तथा सामाजिक संस्थाले आयोजना गर्ने दरका कार्यक्रममा महिलाहरूलाई भ्याई–नभ्याई हुन्थ्यो। एउटै दिनमा दुई–तीनवटा कार्यक्रममा पुग्नुपर्ने अवस्था हुन्थ्यो। यसपालि त्यो दृश्य देखिएन।
यसको एउटा ठूलो कारण हो—गत भदौ १० गते भोटेकोशी र त्रिशूली क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढी।

बाढीले रसुवा, नुवाकोट, धादिङलगायतका क्षेत्रमा ठूलो जनधनको क्षति गरायो। कतिपय परिवारले आफन्त गुमाए, कतिपयले घरबास गुमाए। सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना, व्यवसाय र जीविकोपार्जनका आधारमा क्षति पुग्यो। उद्धार र खोजीको कामसँगै प्रभावित परिवारको जीवन सामान्य बनाउने चुनौती अझै बाँकी छ। त्यसको असर काठमाडौंमा मनाइँदै गरेको तीजमा पनि देखिएको छ।
यो केवल कार्यक्रम कम हुनु वा गीत नघन्किनु मात्र होइन। विपद्को पीडाले उत्सव मनाउने हाम्रो मनोविज्ञानमै प्रभाव पारेको देखिन्छ।
तीज आएको छ, तर मनमा बाढीको सम्झना छ ।
तीज नेपाली महिलाका लागि धार्मिक पर्व मात्र होइन। यो माइती सम्झने, दिदीबहिनी भेट्ने, साथीसङ्गीसँग रमाउने र आफ्ना सुख–दुःख साट्ने अवसर पनि हो।
परम्परागत तीज गीतमा महिलाले आफ्नो मनका कुरा पोख्थे। माइतीको सम्झना, घरपरिवारका पीडा, श्रीमान्सँगको सम्बन्ध, सासू–ससुराको व्यवहारदेखि आफ्ना चाहना र गुनासासम्म गीतमा आउँथे।
आज तीजको स्वरूप धेरै बदलिएको छ। गीत र नाच मनोरञ्जनका माध्यम बनेका छन्। दरका कार्यक्रम सामाजिक भेटघाटका अवसर बनेका छन्। महिलाहरूले आफ्नो पेशा, संस्था र सामाजिक सम्बन्ध विस्तार गर्ने ठाउँ पनि तीजका कार्यक्रम बनेका छन्।
तर यसपालि तीजको त्यो चहलपहलमा एक किसिमको संयम देखिन्छ। विपद्मा परेका मानिसको पीडा ताजा रहेका बेला ठूलो आवाजमा गीत बजाएर रमाउन धेरैलाई सहज नलागेको हुन सक्छ। आफू उत्सवमा रमाइरहँदा कतै अर्को परिवार आफ्नो घर, आफन्त वा जीविकाको खोजीमा छ भन्ने सम्झनाले पनि उत्सवको स्वरलाई केही मधुरो बनाएको हुन सक्छ।

दरको खर्चभन्दा राहतको चिन्ता
तीजको दर परम्परागत रूपमा माइती–चेलीबीचको आत्मीयता र भेटघाटसँग जोडिएको थियो। समयसँगै यो घरको आँगनबाट होटल, पार्टी प्यालेस र ठूला कार्यक्रमस्थलसम्म पुगेको छ।
दर कार्यक्रम महिलाको सामाजिक जीवनको एउटा महत्त्वपूर्ण हिस्सा बने पनि पछिल्ला वर्षमा यसको खर्च र प्रदर्शनबारे प्रश्न उठ्दै आएका थिए। महँगा पहिरन, गहना, भोज र कार्यक्रमको प्रतिस्पर्धाले कतै तीजको मौलिक आत्मीयता ओझेलमा परेको त होइन भन्ने बहस पनि हुने गरेको थियो। यसपालिको विपद्ले त्यो बहसलाई अझ गम्भीर बनाएको छ।
ठूलो रकम खर्च गरेर दर कार्यक्रम गर्नुभन्दा त्यही रकमको केही हिस्सा बाढी प्रभावित परिवारलाई सहयोग गर्न सकिन्छ कि? महँगा उपहारको सट्टा प्रभावित महिलालाई आवश्यक सामग्री दिन सकिन्छ कि? मनोरञ्जनका कार्यक्रमलाई राहत सहयोग जुटाउने माध्यम बनाउन सकिन्छ कि?यस्ता प्रश्नहरू यसपालिको तीजले आफैं उठाएको छ।

तीज मनाउनु हुँदैन भन्ने होइन ।
विपद् आयो भन्दैमा चाडपर्व रोक्नुपर्छ भन्ने पनि होइन ।मानिसलाई दुःखमा पनि आशा चाहिन्छ। जीवनमा सामान्यताको अनुभूति चाहिन्छ। चाडपर्वले त्यसमा सहयोग गर्छ। पीडामा रहेका परिवारलाई पनि सामाजिक साथ, आत्मीयता र आशाको आवश्यकता हुन्छ।
त्यसैले तीज मनाउनु गलत होइन। प्रश्न तीज कसरी मनाउने भन्ने हो।
यसपालिको तीजले शायद हामीलाई उत्सवको अर्को अर्थ सिकाइरहेको छ—आफ्नो खुसीलाई अरूको दुःखसँग जोडेर मनाउने।
दर खानु छ भने खानु, गीत गाउनु छ भने गाउनु, दिदीबहिनी भेट्नु छ भने भेट्नु। तर त्यही अवसरमा बाढीपीडितलाई सम्झनु। आफ्नो खर्चको केही हिस्सा सहयोगमा लगाउनु। प्रभावित परिवारको अवस्थाबारे कुरा गर्नु। महिलाले विपद्मा भोग्ने थप समस्या र उनीहरूको पुनःस्थापनाबारे आवाज उठाउनु। यसरी तीजको खुसी अझ अर्थपूर्ण हुन सक्छ।

महिलाको पर्वमा महिलाकै विपद्को कथा
भोटेकोशी र त्रिशूलीको बाढीले हामीलाई विपद्को असर सबैमाथि समान हुँदैन भन्ने पनि सम्झाएको छ। महिलाले विपद्का बेला फरक किसिमका समस्या भोग्छन्। घरको जिम्मेवारी, बालबालिकाको हेरचाह, सुरक्षित आवास, स्वास्थ्य, सरसफाइ, महिनावारी व्यवस्थापन, गर्भावस्था तथा जीविकोपार्जनजस्ता विषय उनीहरूको जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएका हुन्छन्।
त्यसैले महिलाको पर्व तीजमा विपद्मा परेका महिलाको कुरा उठ्नु अझ सान्दर्भिक छ।
तीजका गीतमा विगतमा महिलाले आफ्नो घरभित्रको दुःख गाए त्यही गीतमा विपद्मा महिलाले भोगेको पीडा, विस्थापन, असुरक्षा र पुनःस्थापनाको कथा पनि आउन सक्छ।त्यो तीज गीत अझ शक्तिशाली हुन्छ। यसपालिको तीजको मौनता पनि एउटा आवाज हो ।
सायद त्यसैले यसपालि काठमाडौंमा तीजका गीत अघिल्ला वर्षजस्तो घन्किएनन्। सायद दरका निम्तो कम आए। महिलाहरूलाई एउटा कार्यक्रमबाट अर्को कार्यक्रममा पुग्न भ्याई–नभ्याई भएन।
तर यसलाई तीजको उत्साह घटेको मात्र भनेर हेर्नु उचित हुँदैन।
यो मौनताभित्र एउटा संवेदना पनि छ। भोटेकोशी र त्रिशूलीको बाढीले दिएको पीडा अझै ताजा छ। उद्दार कार्य नै टुंगाे लागिसकेकाे छैन ।प्रभावितहरूकाे बासकाे ठेगान लाग्न सकेकाे छैन । बेपत्ताहरू सबै भेटिइसकेका छैनन् । प्रभावित परिवारको जीवन सामान्य हुन समय लाग्नेछ। त्यसैले यसपालिको तीजले हामीलाई आफ्नो खुसीसँगै अरूको दुःख सम्झन बाध्य बनाएको छ।
ठूलो आवाजमा गीत नघन्किए पनि सहयोगको आवाज ठूलो हुन सक्छ। दरको भोज सानो भए पनि आत्मीयता ठूलो हुन सक्छ।
गहनाको प्रदर्शन कम भए पनि सहयोगको हात लामो हुन सक्छ।
रातो सारी, हरियो पोते र चुरामा सजिनु तीजको एउटा रूप हो। तर अरूको पीडामा संवेदनशील हुनु पनि तीजकै एउटा सुन्दर रूप बन्न सक्छ।
तीज वर्षैपिच्छे आउँछ। गीत फेरिन्छन्, पहिरन फेरिन्छन्, दरका शैली फेरिन्छन्। तर यसपालिको तीजले नेपाली महिलाको पर्वलाई एउटा नयाँ अर्थ दिएको छ—आफ्नो खुसी मनाउँदै गर्दा विपद्मा परेकालाई नबिर्सनू।
सायद यसपालिको तीजको सबैभन्दा ठूलो सन्देश यही हो।